გუმილიოვი ლევ პანჩენკო ალექსანდრე კერპი მათი – სიცრუე (დიალოგი კრებულიდან “რათა სანთელი არ ჩაქრეს”)

ლევ გუმილოვი

რუსულიდან თარგმნეს ქეთევან ჯერვალიძემ და მაია აბშილავამ
კომენტარები ქეთევან ჯერვალიძისა
გამოქვეყნდა სამეცნიერო ჟურნალში
„მშვენიერება მოსილი სევდით“, თბ., 2007

ლ. გუმილიოვი. არის თუ არა ცოცხალ ბუნებაში სიცრუე? რაღაც დოზით არის. ცხოველთა მიმიკრია ეს მტაცებლის, ან მსხვერპლის მოტყუების მცდელობაა. როგორც მტაცებელთ, ასევე მსხვერპლთ აქვთ უფლება დაიცვან საკუთარი სიცოცხლე, რომელსაც ხან შიმშილი ემუქრება, ხან კი გადასანსვლა, ასე რომ, მიმიკრია გამართლებულია ბიოსფეროს კანონზომიერებებით, რომელნიც სიკეთისა და ბოროტების მიღმა იმყოფებიან.
ა. პანჩენკო. რაღაც ამდაგვარი ადამიანურ ურთიერთობებშიც არსებობს ე. წ. “სიცრუე დაცვის მიზნით” (არა საკუთარი ტყავისა), მაგალითად, ის ტყუილი, რომელსაც ყოველთვის ეუბნებიან სასიკვდილო სარეცელზე მწოლარეს. არსებობს აგრეთვე უანგარო სიცრუის სხვა სახეობანიც, თუნდაც ლაქლაქი “გამამართლებელი” ანდაზით დამტკიცებული _ “მინდორს ჭვავი ამშვენებს, საუბარს კი – სიცრუე”. ეს კარგად ესმოდა ქალაქისთავს “რევიზორიდან” _ უფრო ზუსტად გოგოლს, რომელიც ყოველდღიურ ცხოვრებაში ხლესტაკოვივით მოქმედებდა. ასეთი ტყუილი ცოდვა კი არა, სისუსტეა.
ლ. გუმილიოვი. ძველებს ეს პრობლემა არ აბნევდათ. მათ შემოიღეს ცნება `ფიცი~, ესე იგი, იურიდიული გამიჯვნა, სასარგებლო და ხშირად ტყუილისაგან (საკუთარი თავის) დამცავი. სიცრუის უფლება, ორაზროვნება, მიკიბ-მოკიბვა ადამიანს შემორჩა, მაგრამ მხოლოდ ყოველდღიურ ცხოვრებაში. ფიცი გამოიყოფოდა როგორც ექსტრაორდინალური (საგანგებო) აქტი, როგორც ბუნების კანონის მიყოლაზე, ე. ი. თავდაცვის ინსტინქტზე უარის თქმა. ამიტომ მოწმეებად, უფრო ზუსტად კი ფიცის დაცვის მეთვალყურეებად იხმობდნენ ხოლმე ღმერთებს, სტიქიონთა სულებს, რომელთაც ფიცის გამტეხი უნდა დაესაჯათ. ამით იკვეთებოდა ფიცის სუპერნატურალური მნიშვნელობა.
სახარებაში, სადაც მოცემულია თვითსრულყოფის გზა, რეკომენდებულია არა ფიცი, არამედ მხოლოდ სიმართლის თქმა: “არამედ იყავნ თქუენდა ჰე, ჰე და არა, არა, ხოლო უმეტესი ამათსა უკეთურისაგანი არს” (მ. V, 37) მაგრამ სხვა ყველა ჩვეულებრივი ადამიანისთვის ყველა ქრისტიანულ ქვეყანაში ფიცს ეწოდება присяга – სიტყვის მიცემა საფიცარზე ხელისდადებით. იგი შემორჩენილია როგორც ნახევრად-იურიდიული, ნახევრად-რელიგიური აქტი და დღემდე აქვს გადმოყოლილი მნიშვნელობა და აზრი. ტყუილი – ეს უბრალოდ საძრახისი ქმედებაა, ფიცის გატეხა, ესე იგი, მინდობილის მოტყუება კი – დანაშაული -ბუნების საწინააღმდეგო, ღვთის საწინააღმდეგო დანაშაული, ეს მსოფლიო წესრიგის შეურაცხყოფაა, ღალატია.
ორგანიზმულ დონეზე ცალკეული პერსონების სიცრუ ეს არა მხოლოდ ქცევის არასიმპათიური სტერეოტიპია, არამედ გარემომცველ ეთნიკურ და ლანდშაფტურ გარემოზე ზემოქმედების მეთოდიც. პოპულაციურ დონეზე – სოციალურ და კულტურულ გარემოზე ზემოქმედების უნარის მქონე – მასობრივი დეზინფორმაცია ანტისისტემებში. ბიოსფერულ დონეზე კი _ გამარტივების პროცესები, რაც იწვევს უმაღლესი ცხოველური ორგანიზმების მიკროორგანიზმებით შეცვლას (გვამების გახრწნა), მოძრავი ნივთიერების უძრაობაში გადასვლას. კოსმოსური ნივთიერებების დაშლას მოლეკულებად. მოლეკულებისას _ ატომებად, შიდაატომური რეალური ნაწილაკების ვირტუალურად გადაქცევას, ფოტონების გადატანას უფსკრულში, ე. ი. ვაკუუმში. არადა თითქოს ყველაფერი სულ უმნიშვნელოდან დაიწყო.
მაგრამ რა არის ჭეშმარიტება, რომელიც სიცრუეს უპირისპირდება? არ არის საჭირო ბრძნობა და მკითხველის მისტიფიცირება, არც საკუთარი თავისა. მოდით, ჭეშმარიტება დავარქვათ მსჯელობას, დაკვირვებათა ფაქტების ჯამის ადეკვატურს, რომელშიც ცდომილება არ აღემატება კანონით დასაშვებ ნორმას.
ა. პანჩენკო. სხვადასხვა ქვეყანასა და ხალხებს უწევდათ დიდი სიცრუის ეპოქების გაძლება. რუსეთი არ არის გამონაკლისი. ა. ს. ხომიაკოვი (1804-1860), რომელსაც ნამდვილად სჯეროდა, რომ “ნათელი იყო მისი [რუსეთის] გზა” ტყუილად როდი მიმართავდა მას ასე:

მაგრამ გახსოვდეს: მესიის მახვილად ყოფნა
მიწისაგან შექმნილს კაცებას უჭირს.
მონათა თვისთა უმკაცრესად ის
განიკითხავს, შენ კი ცოდვათა
საშინელთა სიმრავლე გაწევს.

ალექსანდრე პანჩენკო

უსამართლო სამსჯავრონი წყვდიადში დგანან. უღვთო ლიქნას, გამხრწნელ სიცრუეს,
დიდ, სამარცხვინო მცონარეობას
და საძაგლობის მრავალგვარობას
მასზე მონობის დაუსვამს დაღი.

ო, შენ, უღირსო, რჩეულობისთვის
გამორჩეულხარ, ნუ დაახანებ, მონანიების
წყლით განიბანე, მეხმა ორგზისმა,
შენმა დამსჯელმა, დაე შენს თავზედ
აღარ დასჭექოს.

გლახაკმა სულით, თავს ნაცარყრილმა
უზენაესს აღუვლინე ლოცვა
მორჩილის და ჭრილობანი
სინიდისის, სასიკვდინენი, ზეთით
ცრემლისა განიკურნე, ჰე, განიკურნე!
(თარგმანი ქეთევან ჯერვალიძისა)

ეს “სინანულის კანონია”  (ასე უწოდა ხომიაკოვმა თავის ლექსს), რუსეთისათვის წარუმატებელი, გაგანია ყირიმის ომის დროს, ზვიადი და პირმოთნე ნიკოლოზის მეფობის მიწურულში, 1854 წელს შექმნილს. ბუნებრივია, ლექსი მაშინ ვერ დაიბეჭდებოდა. ოპოზიციამ კი შევჩენკოდან (1814-1861) გერცენამდე (1812-1870) იცოდა კანონი ხელნაწერებით და აღტაცებულიც იყო მისით. რაც შეეხება “საზოგადოებას”, მან ავტორი პასკვილებით აღავსო, “როგორც სიტყვის წინამძღვრებს შეჰფერისო” – განაცხადა ავტორმა ერთ თავის წერილში. მესამე განყოფილების განკარგულებით ხომიაკოვს ხელწერილი ჩამოართვეს, რომ თავის ქმნილებებს ცენზურის ნებართვამდე არავის გააცნობდა. საზოგადოდ, ეს ჩვეულებრივი მოვლენაა. მხილება და მასზე რეაქცია ტოტალიტარული რეჟიმებისთვისაა დამახასიათებელი. რაც უფრო ცუდად მიდის საქმე, უფრო მეტად იტყუებიან და მეტადვე არიან შეურაცხყოფილნი სიმართლით. მაგრამ აი, რა არის აღსანიშნავი. თანამოკალმეებმა ხომიაკოვს ქრისტიანული ზნეობის კუთხიდან წამოუყენეს ბრალდება. მეხუთე მცნების დარღვევაში დაადანაშაულეს. როცა კითხულობ ნ. ვ. არსენევას (“გრცხვენოდეს, უძღებო შვილო, დედასამშობლოს კილვა”) და გრაფინია ე. პ. როსტოპჩინას (“თვით ღმერთმა ბრძანა: პატივი ეც დედასა შენსა”) პასუხებს ლექსად, გეჩვენება, თითქოს ქალბატონებმა პირი შეკრეს. მაგრამ მათ კვერს უკრავს მხცოვანი ლიბერალი კნიაზი პ. ა. ვიაზემსკიც (“მოწიწება და პატივი საკუთარ დედის შეჰფერის ყველას. ძემ ნოესამან მოსასხამით სისუსტე და სირცხვილი დაფარა მამის”). გამოდის, რომ ხომიაკოვი ცუდი შვილია, ბიბლიურ ქამს ჰგავს, რომელმაც მამის სიშიშვლეს დასცინა. საიდან ასეთი განსაცვიფრებელი ერთსულოვნება, რატომ აზროვნებენ ოპონენტები რელიგიურად? ცხადია, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ მათ სურთ მტკივნეულად წაჰკბინონ ხომიაკოვს, მაგრამ (ყველამ იცოდა, რომ ის იყო ღრმა და მხურვალე რწმენის კაცი. “მართლმადიდებლური ეკლესიის რაინდი” ნ. ა. ბერდიაევის გვიანი აპოფთეგმის თანახმად). ჩემი აზრით, საჭიროა, გავიხსენოთ რუსული ჩვეულება (თუ გნებავთ, ცრურწმენა), ისტორია განმარტოს პროვიდენციალურად (ე. ი. დაუკავშიროს განგებას, ბედისწერას ქ.ჯ.), როგორც განმარტავს მას უმართლმადიდებულესი ხომიაკოვი: ისტორია, მისი აზრით, ღვთის ჩნაფიქრისა და ცოდვით დამძიმებული ადამიანების თავისუფალი ნების რაღაც ერთგვარი შეთანხმებაა. იმათთვის, ვინც რელიგიური შემეცნების სფეროში ცხოვრობს, ეს მხოლოდ ნორმაა, მაგრამ პროვიდენციალობა მეოცე საუკუნეშიც აქტუალურია, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენი საზოგადოება გარკვეულ მომენტში საკუთარ თავს მაღალი წრისად და ათეისტადაც კი მიიჩნევს.”ნათელი მომავალი” – ეს არც ადამიანურად გასაგები იმედია, არც გაანგარიშება. არამედ რელიგიური მრწამსი, ერთგვარი კერპი “ტმუტარაკანული კუნძი”. XX ს-ის სხვადასხვა ათწლეულში სხვადასხვაგვარი ადამიანები ყოველგვარი ეჭვისა და შეცბუნების გარეშე ტყუილად როდი აქვეყნებდნენ ამ “ნათელი მომავლის” დადგომის ვადებს. აპოლოგეტნი უნდა ჩაჰკვირვებოდნენ იმას, რომ მსგავსი წინასწარმეტყველებანი არაერთგზის იყო გამოთქმული, აღსრულებული კი – არასოდეს. უდიდეს რიცხვთა კანონის თანახმად, არც აღსრულდება. საერთოდ, რა სამწუხაროც არ უნდა იყოს ეს, პესიმისტური პროგნოზები უფრო რეალურია, ვიდრე ოპტიმისტური, იერუსალიმი დაინგრა, “მზის ქალაქი კი”  დღემდე არ აშენებულა. თუკი ამ მრწამსის ძიებას შევუდგებით და ამავე დროს ქრისტიანული ცივილიზაციის საზღვრებში დავრჩებით, მაშინ ჩვენ ზოგიერთი შუალობითი რგოლის გამოტოვებით “ქრისტეს ამ სოფლად ათასწლოვან მეუფებას მივადგებით, რომელზეც აპოკალიფსის მე-20 თავის მე-3-6 მუხლებშია საუბარი. ამ ტექსტზეა დამყარებული ძალიან ძველი, ხილიაისტების _ “ათასწლეულის მიმდევართა” – ერესი (აღვნიშნავთ, რომ მართლმადიდებლურ ეკლესიას სწამს აპოკალიფსის ღვთივშთაგონებულობა, მაგრამ მიუხედავად ამისა, ღვთისმსახურებაში არ სარგებლობს მისით და არც ამქვეყნიურ სამოთხეს იქადის; რაც შეეხება ცათა სასუფეველს, იქიდან ჯერ არავინ დაბრუნებულა და არც არავის უარუყვია იგი).მაშ, სიტყვა “სინანული”, ახლა ესოდენ ხშირად ხმარებული? ეს სიტყვა ყოველთვის ისმოდა რუსეთში კულტურულ-ისტორიული ციკლების დასრულების ჟამს. ასეთივეა ხომიაკოვისეული “სინანულის კანონი” ბატონყმობის გადავარდნისა და ალექსანდრე II-ის დიდი კულტურული რეფორმების წინა პერიოდში შექმნილი. კულტურული ჩვეულება, ანუ ახლანდელი გამოთქმით, ტრადიცია (მოცემულ შემთხვევაში ნაციონალური ყოფიერების პროვიდენციული გააზრების ტრადიცია) _ მძლავრი მუშაქალბატონია ისტორიულ ველზე. თუმცა, ის როგორც სიკეთის, ასევე ბოროტების სახელით მოქმედებს.
ლ. გუმილიოვი. ისტორია – ეს დროში მიმდინარე პროცესების შესწავლაა, ხოლო დრო რა არის, არავინ უწყის. არც არაფერია ამაში საკვირველი. თევზებმა, ცხადია, არ იციან რა არის წყალი, რადგან მას ვერაფერს შეადარებენ. მათ, ხმელეთზე მოხვედრილებს, ჰაერისა და წყლის შესადარებლად დრო აღარ რჩებათ. ვ .ი. ვერნადსკიმ (1863-1945) სიკვდილი განსაზღვრა როგორც სივრცისა და დროის გაყოფა. ვინაიდან, მისი აზრით, მკვდარი ნივთიერება არ არის დროით შემოსაზღვრული. ვერნადსკი მართალია, მაგრამ ისტორიკოსებს ყოველთვის მხოლოდ კვდომის პროცესებთან აქვთ საქმე, რომელთა დროსაც არსებული გადადის წარსულში. წარსული მაინც თუა რეალური? თანამედროვე მეცნიერებში ამ კითხვაზე ერთსულოვნება არ არსებობს. არსებობს და თან ძალიან გავრცელებულიცაა თვალსაზრისი, რომ წარსული სრულებით არ არსებობს. ჯოვანი ჯენტილე (1875-1944) წერს: “უწინ ადამიანები იბადებოდნენ, ფიქრობდნენ, შრომობდნენ…. მაგრამ ყველა მათგანი მკვდარია ყვავილთა მსგავსად, რომელთა სილამაზითაც ისინი ტკბებოდნენ, ან ფოთოლთა მსგავსად, რომელნიც გაზაფხულობით მათ თვალწინ მწვანდებოდნენ, შემოდგომობით კი გაყვითლებულნი ცვიოდნენ. ხსოვნა მათ შესახებ ცოცხლობს, მაგრამ მოგონებათა სამყარო ფანტაზიის სამყაროს მსგავსად არის არარა; და არც გახსენებაა ოცნებაზე უკეთესი… ისტორიკოსმა იცის, რომ ცხოვრება და წარსული ფაქტების მნიშვნელობა ვერ აიხსნება ქარტიებით, წარწერებითა თუ წარსულის ნებისმიერი ნამდვილი ნაშთებით. მათი წყაროები თვით ისტორიკოსის პიროვნებაშია”. აქ დათანხმება შეუძლებელია. მაგრამ თავი შევიკავოთ კამათისაგან, რადგან არიან სხვა ავტორებიც, რომელნიც ამ თემაზე წერენ. უფრო კატეგორიულნი არიან პ. გარდინერი (XIXს.) და ბ. რასელი (1872-1970). “არ არსებობს აბსოლუტური, რეალური მიზეზები, რომელნიც ელიან აღმოჩენას ისტორიკოსების მიერ, ისტორიკოსებისა, რომელნიც სხვადასხვა დონეზე, სივრცის სხვადასხვა მონაკვეთში, განსხვავებული მიზნებითა და ინტერესებით, სხვადასხვა კონტექსტსა და განსხვავებული თვალსაზრისით წერენ” (პ. გარდინერი). ისტორიის ღირებულება იმაში მდგომარეობს, რომ ის იძლევა ცოდნას “იმ ადამიანების შესახებ, რომელნიც ჩვენგან საგანგებოდ განსხვავებულ ვითარებაში იმყოფებიან”, მაგრამ ეს “არ არის მკაცრად ანალიტიკური, მეცნიერული ცოდნა”, ეს “რაღაც იმ ცოდნის მსგავსია, ძაღლის პატრონს რომ გააჩნია თავისი ძაღლის შესახებ” (ბ. რასელი). ვფიქრობ, რომ ასეთი პესიმისტური დასკვნისათვის მასალა ზემოხსენებულ მოაზროვნეთ იმ ტიპის ისტორიკოსებმა მისცეს, რომელნიც კარგად აღწერა ანატოლ ფრანსმა (1844-1924) თავის “პინგვინთა კუნძულის” შესავალში. “განა ჩვენ ისტორიას ვწერთ? განა ჩვენ ვცდილობთ რომელიღაც ტექსტსა თუ დოკუმენტში ცხოვრების, ან ჭეშმარიტების თუნდაც უმცირესი მარცვალი ვიპოვოთ? ჩვენ უბრალოდ გამოვცემთ ტექსტებს, ასოებს მივსდევთ….. აზრი არ არსებობს”. ამ პოზიციის დაცვა არ მსურს, არადა კამათი ხომ არსებითად სწორედ მისი საბაბით მიმდინარეობს. მაშ, შევიტანოთ მასში აუცილებელი სიცხადე.კამათი, დაწყებული რომც ყოფილიყო, ფილოლოგიურ გაუგებრობაზე იქნებოდა დაფუძნებული. ისტორია ახლა მთელ რიგ ერთმანეთთან დაკავშირებულ, მაგრამ ამავე დროს ერთმანეთისაგან ძალიან განსხვავებულ საქმიანობას ჰქვია: 1. პუბლიკაცია და ძველი წყაროების თარგმნა _ აუცილებელი, მაგრამ მხოლოდ მასალის მომცემი საქმე. 2. ისტორიული კრიტიკა, ძველ ავტორთა ნებსითი თუ უნებლიე სიცრუის გაცხრილვა – ნახევარფაბრიკატის მიღება. 3. მოპოვებული მასალის შეჯერება ადრე დაგროვილთან _ ეს უკვე პროდუქტია, მაგრამ არა მოხმარების საგანი. 4. მონაცემთა ინტერპრეტაცია დაყენებული პრობლემის ჭრილში. 5. მეცნიერებების შეპირისპირებიდან გამომდინარე, ახალი პრობლემის წამოყენება. ზემოთ ჩამოთვლილი ფილოსოფოსები და მათი მსგავსნი არსებითად იმაზე წუხდნენ, რომ წინასწარი დამუშავების გარეშე გადაუმუშავებელი მასალიდან ვერ ღებულობდნენ შეკვეთილ სუვენირს. ეს ნამდვილად შეუძლებელია. სხვა გზა არ არის და არც იქნება. ფილოსოფოსები სხვა რამეში არიან მართალნი: ამ გზით სიარულს სულაც ვერ შესძლებს ყველა.ერთი შეხედვით ყველაზე მარტივი განზოგადებები ისეთ სულიერ აღმაფრენასა და გრძნობათა დაძაბვას მოითხოვენ, რომელთა დროსაც აზრი დნება და ახალ ფორმას იძენს. იგი ჯერ განაცვიფრებს, შემდეგ კი არწმუნებს ჭეშმარიტ მკითხველს. საქმე ის როდია, აზრის როგორი მსვლელობით, ან არგუმენტთა როგორი შერჩევითაა დამტკიცებული თეზისი: ეს სამეცნიერო ოსტატობის სამზარეულოა, რომლის ცოდნაც, ცხადია, საჭიროა, მაგრამ მხოლოდ ცოდნა საკმარისი არ არის. მაინც როგორ ხდება ხანდახან ახალი თეზისის პოვნა და დასაბუთება? ეს შემოქმედების ფსიქოლოგიის საიდუმლოა, რომელსაც ძველი ბერძნები ისტორიის მუზას – კლიოს მიაწერდნენ.

ეს მუზა გვკარნახობს ჩვენ, რომ ფილოსოფოსთა სკეფსისი გაუმართლებელია, რომ წარსული არც პირადი განცდებია და არც პირადი ოცნებები. აწმყო მხოლოდ მომენტია, მყისიერად წარსულად მქცევი. მომავალი კი არ არსებობს, რადგან ამა თუ იმ შედეგების განმსაზღვრელი ქმედებანი ჯერ არ დასრულებულან და არც ისაა ცნობილი, დასრულდებიან თუ არა. მყოფადი შეიძლება მხოლოდ სტატისტიკურად გამოითვალო, თანაც იმ პირობების დაშვებით, რომელნიც პრაქტიკული ღირებულების ვარაუდებს აღკვეთენ. წარსული კი არსებობს და ყველაფერი, რაც არსებობს, წარსულია, რადგან ნებისმიერი შესრულება მაშინვე წარსულად გადაიქცევა. აი რატომ სწავლობს მეცნიერება ისტორია ჩვენ გარეთ და ჩვენ გარეშე არსებულ ერთადერთ რეალობას.

ა. პანჩენკო. წარსულის უარყოფა, არსებითად, წარსულის გაკილვაა, რაც ცხოვრებისეული თვალსაზრისით სრულიად გასაგებია. იქ საკმარსზე მეტია სისხლი, ვაება, შიმშილი და ცრემლი. ყოველივე ამას ჩვენ მემკვიდრეობით ვღებულობთ და გვეშინია მისი. ამიტომ მზერა უკან და მზერა გარშემო ნაღველსა და უიმედობის გრძნობას ბადებს. “და მოვიძულე ყოველდღიური ცხოვრება ჩემი, _ ამბობს ეკლესიასტე, – ბოროტ არს ჩემ ზედა ქმნილი იგი, რომელი იქმნების მზისა ქუეშე, რამეთუ ყოველივე ამაო და გამორჩევა სულის!” ( 2, 17). სევდიანია, მაგალითად, “ოქროს საუკუნის” მითოლოგემა, რომელსაც ჩვენ ჰესიოდესა და ოვიდიუსის მიხედვით ვეცნობით. ოქროს საუკუნე ნამყო წინარეწარსულია, ადამიანური ყოფიერების პლუსქვამპერფექტუმი. მაშინ ყველაფერი მშვენივრად იყო. ადამიანები ერთმანეთს არ მტრობდნენ. თითქოს ძილში მიიცვლებოდნენ ხოლმე… მაგრამ ოქროს საუკუნე ვერცხლის საუკუნემ შეცვალა. მას მოჰყვნენ სპილენძის, შემდეგ კი რკინის საუკუნენი. დრო დგება ცუდი, ცუდი და ცუდზე ცუდი.
მეცხრამეტე საუკუნევ, რკინისა,
ჭეშმარიტად გულქვა საუკუნეო!
უმთიებო და უკუნეთ ღამეში
ნებით შენით კაცი ჩაგდებულია!
საუკუნე მეოცე… უფრო მიუსაფრესი,
ბურუსი ცხოვრებისა უუსაშინლესი,
(ლუციფერის ფრთათ ჩრდილი
უდიდეს-უშავესი).
(თარგმანი ქეთევან ჯერვალიძისა)

ეს “შურისძიებიდანაა”. 1919 წელს ალექსანდრე ბლოკმა განმარტა: პოემის ისტორიოსოფიული კონცეფცია ჩემში პროგრესის მრავალგვარი თეორიებისადმი მზარდი სიძულვილის ზემოქმედებით ჩამოყალიბდაო. ანტიკური მითოლოგია, როგორც ვხედავთ, გამოადგა უახლესი ეპოქის რუს პოეტს (სხვათა შორის, მას კარგი ფილოლოგიურ – ისტორიული განათლება ჰქონდა).

ძნელია, უიმედობას შეურიგდე. სევდა უნდა დაძლიო. ამ კეთილი მიზნით მრავალი გონებაჭვრეტითი კონსტრუქციაა შექმნილი. კერძოდ, მოფიქრებულია საპირისპირო მიმართულების მითოლოგემა, რომელშიც ოქროს საუკუნემ ნამყო წინარეწარსულიდან მომავალში გადაინაცვლა. პროგრესის ყველა თეორია ამ მითოლოგემაზეა დაფუძნებული.

რუსეთში “ნათელი მომავლისადმი” რწმენა სხვადასხვანაირად გამოიხატებოდა. მისი ზომიერი ვარიანტი უყვარდა ჩეხოვს. მისი გმირები ოცნებობენ “იმ დროზე, შესაძლოა, უკვე სულ ახლოზე, როდესაც ცხოვრება იქნება ისეთივე ნათელი და სიხარულის მომგვრელი, როგორც…. წყნარი კვირა დილა”. ეს მხოლოდ ოცნება როდია, არამედ ქმედებისაკენ მოწოდებაც. მივცეთ სიტყვა მოთხრობა “საცოლის” პერსონაჟს: “თქვენ რომ სასწავლებლად წასულიყავით! _ ამბობდა იგი, _ მხოლოდ განათლებული და წმინდა ადამიანები არიან საჭირო. რამდენადაც ბევრი იქნება ასეთი ადამიანი, იმდენად მალე დადგება მეუფება ღვთისა მიწაზე. მაშინ თქვენი ქალაქიდან თანდათანობით ქვა ქვაზე აღარ დარჩება _ ყველაფერი თავდაყირა დადგება, ყველფერი ზუსტად ჯადოქრობისამებრ შეიცვლება. და იქნება მაშინ აქ ვეებერთელა უმშვენიერესი სახლები, გასაოცარი ბაღები, არაჩვეულებრივი შადრევნები, შესანიშნავი ადამიანები… ”

ცხადია, უტოპია უაღრესად გულუბრყვილოა. ამ უანგარო, მშვენიერი სულის, მაგრამ არაშორსმჭვრეტელი, ნაკლებნიჭიერი და რამდენადმე კომიკური პერსონაჟისათვის ნიშანდობლივი. მაგრამ ამ პერსონაჟის რაციაში არის ზოგიერთი სიტყვა – სიგნალი, საერთო ჩეხოვის ყველა მეოცნებე გმირისათვის. და მაშასადამე, შეიძლება “ჩეხოვისებურს” მიეკუთვნოს. თუკი საუბარი ეხება “განათლებულ და წმინდა ადამიანებს”, მაშ ცხადია, მითითებაა სწავლაზე, ცოდნის შემატებაზე, თანაც კორექტირებულსა და ზნეობის წესებით გაჯერებულზე. უინტერესო, “წმინდა” ცოდნის ჰიპერტროფია რუსული ტრადიცია არ არის (XX ს-მ გვიჩვენა როგორი უბედურებები მოსდევს ხოლმე ასეთ ტექნიცისტურ ჰიპერტროფიას). რუსეთი მეცნიერებას ყოველთვის უყურებდა, როგორც გზასა და სიმართლეს. რაც შეეხება გამოთქმას “თანდათანობით”, ის უმეცრებას აჩქარებისაგან იცავს და მოთმინებისა და თავშეკავებისაკენ მოუწოდებს: “ასჯერ გაზომე და ერთხელ გაჭერი”.

თანამედროვეობას საფრთხე მაშინ ექმნება, როდესაც “ნათელი მომავალის” მრწმენნი დაასკვნიან – ის ახლოა,  ზღურბლს გადაღმა და გადააბიჯებენ მას. ასეთი “ნათელი მომავლისათვის” აწმყო დასანანი არ არის. ასეთი სანუკვარი სამოთხისათვის მიწაზე შეიძლება ცულსაც მოჰკიდო ხელი, წითელი მამალიც აუშვა, “საჯეგველით დაჩეჩქვო დღევანდელობა”, არც ახლობელია დასანან-დასანდობი, არც შორეული, არც ბუნება, არც კულტურა, არც თავადი, არც გლეხი. “ნათელი მომავლის” რწმენა ძალის რელიგიად გარდაიქმნება, რაღაც ახალ წარმართობად. რელიგიაში წარმართნი ხომ მხოლოდ ძალას აფასებენ. და ვაი, კერპებს, თუ მათში დაეჭვდებიან!

გავიხსენოთ, როგორ ამხობდნენ მათ კიევში. ვლადიმირმა ბრძანა “პერუნი ცხენის კუდზე გამოებათ, მთიდან ჩამოეთრიათ, ბორიჩევოს მაღლობიდან მდინარისაკენ, თან გასაწკეპლად თორმეტი რკინისჯოხიანი კაცი მიუჩინა”. ჟამთააღმწერელი გრძნობდა ამ სცენის ორაზროვნებას და აუცილებლობად მიაჩნდა მისი განმარტება: “ამას იმიტომ კი არ სჩადიოდნენ, თითქოს ხეს გრძნობა ჰქონოდეს, არამედ ეშმაკების გამოსალანძღად, ამდაგვარი სახით რომ აცდუნებდნენ ადამიანებს, დაე, მიზღვოდათო მაგიერი კაცთაგან”. მზაკვრობდა ჟამთააღმწერელი, მზაკვრობდა… იმას უბრალოდ ძალიან უნდოდა კიეველი ნეოფიტების გამართლება, რომელთაგან წარმართობა ჯერ კიდევ არ განქარვებულიყო. სინამდვილეში კი ისინი არა “ხატებას”, არა სიმბოლოს, არამედ ქრისტეს მიერ დამარცხებულ დრუჟინის ღმერთს ამათრახებდნენ. წარმართობა, საერთოდ, ღრმად იდგამს ფესვებს სულში, და არც არის გასაკვირი, ქრისტიანობა სულ რაღაც ორი ათას წელს ითვლის, წარმართობა კი ბევრად, ბევრად მეტს. როდესაც პუშკინის ევგენი ემუქრებოდა სპილენძის მხედარს “დამაცა, მე შენ!”, როცა რევოლუციის შემდეგ მოსკოვის კრემლში ყულფი წამოაცვეს ალექსანდრე II-ის (1818-1881) ქანდაკებას და კვარცხლბეკიდან მოაძრეს _ ყოველივე ეს წარმართული ეპოქის ხარხარი იყო, გამოძახილი იმ კიევური პერიოდისა. ჩვენი თანამდეროვენი, რომელნიც საკუთარ თავს ათეისტებს უწოდებენ, ძალზე ხშირად იმას გულსხმობენ, რომ არა სწამთ იახვესი, იესო ქრისტესი და ალაჰისა. მაგრამ ამ “ათეისტთაგან” ნუთუ ბევრია, ვისაც შავი კატის არ ეშინოდეს?!

ძალის რელიგია თავისებურად სავსებით ლოგიკურია: თუ აწმყო დაბრკოლება და წინააღმდეგობაა, ის დანგრევას საჭიროებს. ამავე ლოგიკას ემორჩილება ძალის რელიგია: იგი აწმყოს ეკუთვნის (“ოქროს საუკუნეში” ხომ ყველაფერი სხვაგვარად, სათნოდ და კეთილად იქნება), მაშ, არც ის ყოფილა დასანდობი. და იწყებს იგი თავისი თავის, მისნების, მგალობლების, ქურუმებისა და საკუთარივე კულტის მსახურთა განადგურებას. ამ რელიგიას ახალ-ახალი მსხვერპლი ესჭიროება. პირველად სუსტნი იჩაგრებიან. ძალა ამტვრევს ჩალის ღერს. მაგრამ მალე, ძალიან მალე ძლიერებშიც იწყება ანგარიშსწორება. მათი ურთიერთბრძოლის ჟამს კი სხვადასხვა რწმენის ადამიანებისთვისაც რჩება რაღაც ადგილი მიწაზე და ისინი საუკუნიდან საუკუნეში გადადიან.

ძალის რელიგია, ბუნებრივია, ვერ ეწყობა ჭეშმარიტებას. ძალა ვერ იტანს წინააღმდეგობებსა და დამსაზღვრებლებს. ჭეშმარიტება კი ყოველთვის დამსაზღვრელია. აქედან გამომდინარე, ძალა ვერ იტანს ჭეშმარიტებას. პირველად ეზიზღება, ხოლო როცა თვითონ სიბერესა და მარაზმს მიაღწევს, ეშინია მისი. ძალის რელიგიის ბატონობის ეპოქები აუცილებლად გადაიქცევიან ხოლმე სიცრუის ეპოქებად. წინასწარმეტყველ იერემიას აქვს ნათქვამი: “კერპი მისი სიცრუე”. სხვათა შორის, სწორია საპირსპიროც: სიცრუის ეპოქებში ყოველთვის ეთაყვანებიან ძალას.

ამის დემონსტრირება შეიძლება ნიკოლოზის მეფობის მაგალითზე (მით უმეტეს, რომ საუბარი მის შესახებ უკვე იყო). მაგრამ ასეთი ისტორიული ექსპერიმენტის სისწორე საეჭვოა. იმპერატორი ნიკოლოზ პავლეს ძე თავის რესკრიპტებს ყოველთვის ზვიადი სიტყვებით – “ღმერთი არს ჩვენთან” – ამთავრებდა და ამით არა მხოლოდ სახელმწიფო მეთაურის, არამედ ეკლესიის მეთაურის როლზეც აცხადებდა პრეტენზიას. ეს მკვეთრად, შეიძლება ითქვას, მჭახედაც კია ფორმულირებული მაშინდელ კანონმდებლობაში: “იმპერატორი, ვითარცა ქრისტიანი ხელმწიფე არის უმაღლესი დამცველი და გამფრთხილებელი გაბატონებული სარწმუნოების დოგმების, მეთვალყურე სჯულისა და ყოველივე კეთილმოწესეობისა ეკლესიაში”. გარეგნულად ეს ფორმულირება შეესაბამება დადგენილებებს პეტრე პირველისას, რომელმაც პატრიარქობა გააუქმა. როგორც პეტრეს, ასევე მისი შვილიშვილების დროს სინოდის წევრები მონარქს, “ამ კოლეგიის უმაღლეს სასულიერო მსაჯულს”, ერთგულებას საფიცარზე ეფიცებოდნენ. მაგრამ ეს უკვე მხოლოდ ასოების შესაბამისობა იყო და არა სულისა.

“სჯულშემწყნარებლობა, რომელიც პეტრემ შემოიღო, იმპერიის ერთ-ერთ სახელოვან საფუძველთაგანს წარმოადგენდა. ნიკოლოზმა კი მათ მიმართ, ვინც აღმსარებლობას შეიცვლიდა, მკაცრი კანონი გამოსცა”. ასე თქვა ა. ი. გერცენმა და მანვე უწოდა ნიკოლოზის მართლმადიდებლობას მოჩვენებითი, “ცივი, პეტერბურგის კლიმატივით სუსხიანი”. გერცენი მართალია, მაგრამ თან არცაა მართალი. პეტრემ მეფის ასულ სოფიასაგან მიიღო რა ქვეყანა, რომელშიც თავს იწვავდნენ და რომლიდანაც გარბოდნენ, თავისი მმართველობის პირველ წლებში მართლაც ტოლერანტობაზე გააკეთა აქცენტი. ჰოლანდიასა და ინგლისში ის მხოლოდ გემთსაშენში დურგლობისთვის როდი წავიდა, იდეებისთვის იყო იქ წასული. როტერდამში ის ათვალიერებდა ერაზმის სტატუას (მაშინ ის მწერლისადმი მიძღვნილი ერთადერთი ქანდაკება იყო), ლამანშს გადაღმა კი პირადად გაეცნო ჯონ ლოკს (ის მაშინ მეფის ხელისუფლებაში ვაჭრობას განაგებდა). ერაზმი და ლოკი იმ დროს სჯულშემწყნარებლობის კეთილშობილური იდეის ისტორიასა და თანამედროვეობას განასახიერებდნენ. “პეტრეს საბუდრის” იმ ბარტყებისთვის კი, რომელთაც განსჯა შეეძლოთ და მსოფლჭვრეტითი რეფლექსიისაკენ მიდრეკილება აღმოაჩნდათ, მოდაში შემოვიდა ლოკი. ამის შესახებ 1702 წ-ს თავისი ორდენის წინამძღვარს გაგულისებული ატყობინებდა ერთი ფარული იეზუიტი. გულმოსასვლელი კი ნამდვილად იყო. ლოკი მოუწოდებდა პატივი ეცათ ნებისმიერი რელიგიური დოქტრინისათვის, თუ ის საზოგადოებრივი ორგანიზმის ფუნქციების ნორმალურ მუშაობას ხელს არ შეუშლიდა, _ გარდა ათეისტურისა (ათეიზმი გაიგივებული იყო უზნეობასთან, ყველაფრის ჩადენის უფლებასთან, როგორც ეს დოსტოევსკის მოგვიანო პერიოდის თეზისშია: “არ არსებობს ღმერთი, ყველაფერი ნებადართულია!”) და იეზუიტურისა (იეზუიტები არაფერს თაკილობდნენ თავიანთი გლობალური სულიერ-ექსპანსიური მიზნების მისაღწევად). პეტრეს დროს ლოკს არა მარტო კითხულობდნენ და თარგმნიდნენ, არამედ მის რეკონდეციებსაც ითვალისწინებდნენ.

ყველაზე უკეთ ეს იგრძნეს გაურკვეველი სახელის და სხვადასხვა მიმართულების ევანგელისტებმა, _ ასევე კათოლიკეებმა. ისინი თავისუფლად ცხოვრობდნენ, რის შესახებაც კარგად იცოდნენ დასავლეთში. კარლოს XII შეეცადა კიდეც ესარგებლა ამ თავისუფლებით. იგი უკრაინელებს სამეფო უნივერსალიებით აშინებდა. თითქოს მეფე ეკლესიათა გაერთიანების თაობაზე საიდუმლო მოლაპარაკებებს აწარმოებდა რომის პაპთან. პეტრე აღაშფოთა “ბრიყვულმა ყეფამ” და მან 1709 წლის 3 თებერვლის მანიფესტში უარყო იგი. მეფის ასულ სოფიას ხელისუფლების დამხობის შემდეგ შვებით ამოისუნთქეს სტაროობრიადცებმაც. მათ პრაქტიკულად უარი თქვეს თვითდაწვაზე. მაგრამ პეტრეს ტოლერანტობის საზღვრები მკაცრად იყო შემოხაზული, “მათრახით შემოწერილი”, თუკი პუშკინის გამოთქმით ვისარგებლებთ, თანაც ეს საზღვრები, უპირველეს ყოვლისა, თავისებს, ბუნებით რუსებს ზღუდავდნენ.

სტაროობრიადცებს მაინც ისე ექცეოდნენ, როგორც განდგომილებს. მათ განსაკუთრებული სამოსის ტარება დაუწესეს. მართლმადიდებლებს კი უცხო სარწმუნოებაში გადასვლის გამო მკაცრი სასჯელი დაუდგინეს. ყველაზე მეტად რუსულ ეკლესიას გაუჭირდა. სინოდის დაწესებით პეტრემ მას ყოველგვარი დამოუკიდებლობა მოუსპო, სასულიერო პირები კი ჩინოვნიკებად აქცია. მეფის დაუვიწყარმა და ავადსახსენებელმა ბრძანებამ აღსარების საიდუმლოს გატეხვისამ (ნაბრძანები იყო შეეტყობინებინათ ხელმწიფის პიროვნების მიმართ ბოროტგანზრახვისა და საერთოდ “მერყევ ჭკუა-გონებათა” შესახებ), სასულიერო პირების მიმართ უნდობლობის თესლი დათესა. აი სცენა “პლოდომასოვოში ძველი წლებიდან”, დაწერილი ლესკოვის მიერ, რომელიც ძველ ხუცესთა შთამომავალი იყო და სასულიერო ფენასთან კეთილმეგობრული დამოკიდებულება ჰქონდა.

პეტერბურგიდან დედასთან შვებულებით ჩადის გვარდიელი (სცენის ყველა გმირი უაღრესად “დადებითია”). ქალბატონს, რომელმაც მზეთუნახავივით გაზარდა თავისი ვაჟი, სურს დარწმუნდეს, “რომ მის მიერ ნალოლიავები ბავშვი ნამდვილად უცოდველია თავის სიწმინდეში, და ამიტომ მღვდელი მამა ალექსი მიიღებს ბრძანებას, უფრო გამოწვლილვით შეიტყოს ამის შესახებ”. ის ახალგაზრდა გვარდიელისაგან აღსარებას იბარებს _ და აი დასასრული: მღვდელი შევიდა მასთან (ქალბატონთან) და მოწიწებით ჩასჩურჩულა: “ქალწულია!”. ლესკოვი ვერ ხედავს ამ სცენის საშინელებას. თუმცა, საღვთო თუ ადამიანური კანონების თანახმად, უნდა აეკრძალათ, აღეკვეთათ და ა.შ. ჩვენთან კი, რუსეთში, ეს ნორმალურად ეჩვენებოდათ.

პეტრედან დაიწყო “გონების საუკუნე”, განმანათლებლობის ეპოქა. რუსული რელიგიურობის ისტორიაში ეს შორს მიმავალ მოვლენათა რიგს განეკუთვნება: “საზოგადოება”, (ე. ი. ზედა ფენა), როგორღაც მართლმადიდებლური ეკლესიის გარეშე ცხოვრობს. ცხადია, ეკლესიებში დადიან, წელიწადში ერთხელ მარხულობენ, აღსარებას აბარებენ და ზიარებასაც იღებენ, მაგრამ განათლებული ადამიანები ამას უხალისოდ აკეთებენ, თითქოს ფეხები ებმით, როგორც ეს ტოლსტოის სტივ ობოლენსკის ემართებოდა, მალე მაინც დამთავრდებოდეს ეს “ყურყუტი”. მიდიან მასონებში და სადაც გინდა, ოღონდ არა მართლმადიდებლურ ტაძარში.

პუშკინის დროიდან “საზოგადოების” ადამიანი, განსაკუთრებით კი პეტერბურგის მაღალი წოდებისა, რელიგიური და ეკლესიური გულგრილობის პლაცენტით შემოგარსული აღმოჩნდა. ეს ევგენი ონეგინითაც ჩანს, “რუსული ახალგაზრდობის ჯიბის სარკით”, როგორც მის შესახებ ბრძანა პლეტნევმა. ამ სარკეში აისახა თვით პუშკინი და ზოგადად მისი თაობის, მისი მდგომარეობისა და აღზრდის ადამიანი. ონეგინი სეირნობს საზაფხულო ბაღში, იზრდება, ხდება შეყვარებული, თეატრის ხშირი სტუმარი, ცეკვავს ბალებზე და სხვადასხვა ნაირნაირობებს სჩადის, მაგრამ თავში ერთხელაც არ მოუვა, დასამშვიდებლად მოძღვართან წავიდეს. რაც შეეხება სოფელს, სადაც ონეგინი განმარტოვდა, მის პოეტურ ლანდშაფტსა და პოეტურ ინტერიერში ვერ ვიპოვით ჩვენ ვერც ტაძარს და ვერც ხატს. გმირი დასახლდა ბიძის ბინაში:
…სავანეები ერთობ მაღლები,
სასტუმრო ატლასშემოვლებული,
ყველა კედელზე მეფე უფალი,
ღუმელნი ჭრელად ნაჩუქურთმალნი…
სადას და მუხის იატაკიანს
ოთახს, ბუმბულა დივანს, მაგიდას
და წყვილ კარადას, რაც თვალს ხვდებოდა,
მელნის წინწკალიც არ შეხებოდა.
(თარგმანი ოთარ ჭილაძისა)
მაგრამ სად არის ხატები და კანდელები? ცხადია, ხატებიც ეკიდა და კანდელებიც ენთო (მით უმეტეს, რომ დაკრძალვის შემდგომ ცოტა დრო იყო გასული), მაგრამ ონეგინის (და პუშკინის) მზერა მათ მიღმა მისხლტის. რომანში არ არის არც გულითადი რწმენა და არც ყოფითი მართლმადიდებლობა. დავუშვათ ონეგინი “ზედმეტი კაცია”, მაგრამ მეოცნებე ლენსკი? იგი მიდის სასაფლაოზე, ცრემლს ღვრის მშობლების საფლავზე, მაგრამ ცალ ფეხსაც არ შეადგამს ეკლესიაში. ასეთივეა “სულით რუსი” ტატიანაც: მშობლიურ მხარესთან გამოთხოვებისას იგი ვერ იცლის ეკლესიას გამოემშვიდობოს, სადაც თვითონ ის მონათლეს, სადაც მამამისს წესი აუგეს. “ცხოვრებაში” კი სხვაგვარად იყო.

რას ნიშნავს ყოველივე ეს? ეს იმას ნიშნავს, რომ ალექსანდრეს ეპოქაში საზოგადოება ვერ ხედავდა და არც ეძებდა საყრდენს ეკლესიაში. ეს საყრდენი მას უბრალოდ არ სჭირდებოდა. რუსული პოეზიის “ოქროს საუკუნე” ნათელი და ჰარმონიულია. საზოგადოებაშიც ჰარმონიული განწყობილება ჭარბობდა. მისი შერყევა ვერ მოახერხა ვერც ორი ათეული ერის თავდასხმამ, ვერც ბატონყმობასა და სამხედრო დასახლებებთან დაკავშირებულმა ექსცესებმა. სევდა და ფარისევლობა ის-ის იყო იბადებოდა და მთელი თავისი ფერადოვნებით ნიკოლოზ I-ის მეფობის დროს გაიფურჩქნა.

მის დროს შეიცვალა ორიენტაცია. თუკი წინა იმპერატორი თავისი მეფობის უკანასკნელ წლამდე ყველაზე მეტად სჯულთშემწყნარებლობას აფასებდა (ცენზურის წესდებაში კატეგორიულად იკრძალებოდა ქრისტიანული მიმართულების ნებისმიერი ეკლესიის აუგად მოხსენიება) და ნაციონალურ, თუგინდ კონფესიონალურ თვითკმაყოფილებას არ გამოხატავდა, მისმა უმცროსმა ძმამ, ბედისწერის ნებით, აღმოჩნდა რა ტახტზე, “უარყო” ტოლერანტობა. ეს ცნობილ სამებაშიც გამოხატა: თვითმპყრობელობა, მართლმადიდებლობა, ხალხურობა. დადგა აპოთეოზის ხანა მართლმადიდებლობისათვის, მაგრამ ამას მისთვის სარგებლობა არ მოუტანია, რადგან ნიკოლოზის ღვთისმოსაობა იყო მოჩვენებითი და ნამდვილად ცივი. მღვდლებს მოეთხოვებოდათ არა ღვთისმსახურების აღსრულება, არამედ ცერემონია, რისთვისაც საკმარისი იყო კატეხიზმოს, საეკლესიო განგების, ნოტების მიხედვით გალობის მტკიცედ ცოდნა _ და მეტი არაფერი. ამ სულიერ სიცივეს, რა თქმა უნდა, წინ აღუდგა მხოლოდ ოპტინის უდაბნოს სითბო, როგორც ეს ხომიაკოვსა აქვს. მაგრამ მაშინ აღგზნებულობა მეტი იყო, ვიდრე რწმენა. ფარისევლობისა და სიცრუის ეპოქებში ასეა ხოლმე.

ავადმყოფურად ეხმაურებიან უტოპიას ღვთის სახელმწიფოზე, რომლითაც გატაცებულნი იყვნენ ალექსანდრე ივანოვი და გოგოლი. “ხელმწიფის ხელისუფლება – უაზრობაა – თუკი ის ვერ იგრძნობს ღვთის ხატად ყოფნის აუცილებლობას მიწაზე”, _ ვკითხულობთ ჩვენ “მეგობართადმი მიმოწერის რჩეულ ადგილებში”. ეს კეთილგანზრახვითაა თქმული, მაგრამ ვისთვის? გოგოლი რატომღაც იმედოვნებდა, რომ “ყველა, ნებისმიერი ფენისა და წოდების წარმომადგენელი, მოყვარული თავისი სახელმწიფოსი, თუკი ყოველივეს, რაც ამ სახელმწიფოში არ იყო, მიმართავდა მისკენ, როგორც საკუთარი სხეულისაკენ: იგლოვებდა სულით, ინაღვლებდა, მოსთქვამდა, დღედაღამ ილოცებდა თავისი ვნებული ხალხისათვის, მაშინ ხელმწიფე შეიძენდა იმ ყოვლისშემძლე სიყვარულის ხმას, რომელიც ერთადერთი მიაღწევდა ავადმყოფ კაცობრიობამდე”. გულუბრყვილო ოცნებებია, უსაფუძვლო იმედები! და რამდენჯერ მოტყუვდა მისით საცოდავი, ალალ-მართალი რუსეთი!

ჩვეულებრივ ეს ნაოცნებარი გოგოლის პიროვნებაზე გადააქვთ ხოლმე, მასში ხედავენ მარტოხელას, თავდახსნილს იმ პრობლემებისაგან, რომლებიც მის თანამედროვეთ აწუხებდა (რის გამოც, იშვიათი გამონაკლისების გარდა, წიგნი ერთხმად გაკიცხეს). ჩვენ უკეთ გავუგებთ გოგოლს, თუკი გავითვალისწინებთ, რომ ისინი, ვისაც რამდენიმე წლის შემდგომ წილად ხვდა გამხდარიყვნენ საძირკვლის დამანგრეველნი და კერპთა დამამხობელნი, მაშინ მსგავს რელიგიურ შემოგზნებას განიცდიდნენ. ჩერნიშევსკი 1848 წელს მოელოდა მესიის მოვლინებას. ჭაბუკი პისარევი, არცთუ მთლად “რჩეული ადგილების” გავლენის გარეშე, თარგმნიდა კლოპშტოკის  “მესიადას”, ქადაგებდა აბსოლუტურ უბიწოებას იმ ბრმა იმედით, რომ ღმერთი ამ მსხვერპლის ფასად დააჯილდოებდა კაცობრიობას, აჩუქებდა ადამიანებს უკვდავებას, ან როგორღაც მოაწყობდა ისე, რომ დაიბადებოდნენ ისინი “სასწაულებრივად, ხორციელი ცოდვის გარეშე” (ნუთუ გაყოფით?). დობროლიუბოვი კი მხოლოდ მშობლების უეცარმა სიკვდილმა მიიყვანა ბედისწერაში ექსტატიური რწმენის უარყოფამდე.

ამ სულიერი შემოგზნებისა და კრიზისის გარეშე ვერც სამოციან წლებს გავიგებთ და ვერც სამოციანელებს გავუგებთ. უცებ გაცნობიერებულმა და ყოვლისმომწყვლელმა სიცრუემ (ყირიმის ომის დროს) გამოიწვია უარყოფის გაჩენა. ასეთ სიტუაციებში საზოგადოება ყოველთვის ახდენს ღირებულებითი ნიშნების გადანაცვლებას. პლუსების მაგივრად სვამს მინუსებს და პირუკუ. მაშინ ბუნებრივი სახით წინა პლანზე წამოიწია ათეისტურმა ნიჰილიზმმა.

განვმარტოთ იგი როგორც ურწმუნოება, ამისაგან მე თავს შევიკავებდი. ნიჰილიზმი ბოლოს და ბოლოს ახალი რელიგიაა. პოსტულატს (დასაბუთების გარეშე აღებული დებულება) “მწამს, რომ ღმერთი არსებობს” _ ის უპირისპირებს სხვა პოსტულატს “მწამს, მწამს, მწამს… რომ ღმერთი არ არსებობს”. ათეისტმა შეიძლება უარყოს, რომ სიტყვა “მწამს” _ არ არის მის ლექსიკონში, რომ ის “დარწმუნებულია”, მაგრამ ეს ვითარებას სულაც ვერ ცვლის. ვერა პავლოვნას  მეოთხე სიზმარი ხილვათა ძველი ჟანრიდან მომდინარეობს: შუა საუკუნეების რუსულ ტექსტებში (ისინი მღვდლის შვილს ჩერნიშევსკის გადმოცემით მაინც ეცოდინებოდა) ქრისტე, ღვთისმშობელი, წმინდანები ხშირად ეცხადებიან ვიზიონერს თვის “ფხიზელ ძილშ” და ატყობინებენ რაღაც ჭეშმარიტებებს, უფრო ხშირად მომავლის შესახებ. მერმისი ეზმანებოდა ვერა პავლოვნასაც. მისი ქალური ხილვანი მატერიალიზდებოდა სწავლებასა და მისსავე მრავალრიცხოვან მოწაფეებში, თუმცა გულზე ხელის დადებით უნდა გამოვტყდეთ, რომ ქალის სიზმრების ფასი, თუნდაც ის ძლიერი სქესის წარმომადგენლის მოფიქრებული იყოს, არცთუ დიდია , საქმე იმაში როდია, რომ ნიჰილისტური ათეიზმი _ ეს კონფესიაა, არამედ მის დამანგრეველ მიმართულებაშია საქმე.

საერთოდ, ათეიზმი რუსული ისტორიის პეტერბურგული პერიოდისათვის ნორმალური მოვლენაა, უკიდურეს შემთხვევაში საზოგადოების ნაწილისათვის მაინც. რუსული ათეიზმი მრავალგვარია. მისი ფსიქოლოგიური შედეგები კი სამგვარი: გულგრილი ადამიანები ვერ გამოჰყავს გულგრილობიდან. ღმერთი არ არსებობს, მის შესახებ განსამარტიც არაფერია; სხვებს ის გულწრფელად ავსებს სევდით და ამდაგვარ ტიპს მიეკუთვნება პუშკინი, რომელიც ახალგაზრდობაში ათეიზმით სცოდავდა. მოვიყვან ცნობილ ნაწყვეტს 1824 წლის გაზაფხულზე ოდესიდან ვიაზემსკისადმი გაგზავნილ იმ პერლუსტრირებული (სახელმწიფო ორგანოების მიერ ფოსტით გაგზავნილი წერილების გახსნა) წერილიდან, რომლის გამოც ავტორი ფსკოვში გადაასახლეს. “…წმინდა ათეიზმის გაკვეთილებს ვეწაფები. აქ ერთი ინგლისელია, ღრმა ფილოსოფოსი, ერთადერთი გონიერი ათეისტი, ვისაც მე შევხვედრივარ. მან ათასი ფურცელი ჩაათავა იმის დასამტკიცებლად, რომ ქუ’ილ ნე პეუტ ეხისტერ დ’ეტრე ინტელიგენტ ჩ ეატეურ ეტ რეგულატეურ  (შემოქმედსა და მმართველზე გონიერი არსება შეუძლებელია არსებობდეს), თან გზადაგზა სულის უკვდავების სუსტ მტკიცებულებებს ანადგურებდა. სისტემა არცთუ იმდენად ნუგეშის მომგვრელია, როგორც ჩვეულებრივ ფიქრობენ, მაგრამ სამწუხაროდ, სიმართლეს უფრო წააგავს”.

გუტჩინსონის ოდესურმა გაკვეთილებმა რატომ ვერ გამოიწვიეს პუშკინში ენთუზიაზმი? იმიტომ რომ საჭირო იყო აღთქმულ მარადიულ სიცოცხლესთან განშორება. უნდა შერიგებოდა იმას, რომ სიკვდილი ამ სოფლად ყოფნის დასასრულისა და სხვა, თუნდაც უკეთეს სამყაროში გადასვლისათვის არც მწვერვალია, არც ზღვარი, არამედ აბსოლუტური და შეუქცევადი ბოლო. ასეთ პერსპექტივაში ნამდვილად ცოტაა სასიხარულო, განსაკუთრებით ახალგაზრდა კაცისთვის, რომელიც ცხოვრებისაგან ჯერ კიდევ არ დაღლილა და არ იცის, რომ არის რაღაც, სიკვდილზე უარესი. ოდესურმა გაკვეთილებმა მცირედაც ვერ შეარყიეს მოწაფის ზნეობრივი წესები.

რაც შეეხება ნიჰილისტებს, უარმყოფელებსა და დამანგრევლებს, ათეიზმი ძალას ჰმატებთ მათ, რადგან სიკვდილის შემდგომ ცხოვრებაში მაგიერის მიზღვის შიშისაგან ანთავისუფლებს. ეს აღწერილია დოსტოევსკის რომანში “ეშმაკნი”.

არა, “ძალის რელიგიას” ნიკოლოზის მეფობის მაგალითზე ვერ აღვწერთ. რა თქმა უნდა, იმპერატორის, “ევროპის ყველაზე ლამაზი მონარქის” ეშინოდათ რუსეთში, ევროპაში, დასავლეთსა და თურქეთშიც. მის წინაშე ძრწოდა ბევრი, მაგრამ არა ყველა. საკმაოდ იყო ხალხი, რომლთაც ღიმილს ჰგვრიდა მისი პრეტენზია, ეთამაშნა “ღვთივკურთხეული ხელმწიფის” როლი.
დაჰბრუნებოდა მოსკოველი მეფეების პატრიარქალურ-ბარბაროსულ ხელისუფლებას ისე, რომ არაფერი დაეკარგა პეტერბურგელი იმპერატორების კეისრული სიდიადისაგან, – ასეთი იყო ნიკოლოზის ამოცანა”. ” ყველაფერი სახელმწიფოს, ე. ი. ტახტისათვის და არაფერი ხალხისათვის”. “თვითმპყრობელობა_როგორც მიზანი. აი, რუსი თვითმპყრობელის გულუბრყვილო ფილოსოფია”. ეს ისევ გერცენია. მან აღწერა კირთება, მაგრამ იყო ამის საპირისპიროც. საქმე არც პროტესტის გამომხატველ პიროვნებებშია: არც გერცენში ოგარიოვთან ერთად და არც პეტრაშევსკელებში _ ნამდვილად შეიძლება მათი თითებზე ჩამოთვლა. ტირანულ ეპოქებში პროტესტი ძნელია, ამის გაკეთება ლიბერალიზმის ხანაშია იოლი. ნიკოლოზის პიროვნებაზე ხელის აღმართვას ვერ ბედავდნენ, თუმცა იგი დაცვის გარეშე დადიოდა და მგზავრობდა კიდეც. ხოლო მისი ძე, გლეხების განმათავისუფლებელი და დიდი რეფორმატორი კურდღელივით მოინადირეს, ბომბით დაფლითეს. საქმე ის იყო. რომ ნიკოლოზის დროს გაჩნდა უკიდურესი ოპოზიციური მსოფლშეგრძნება, რომელიც რუსეთს ბოროტებასთან აიგივებდა. უწინ ასეთი რამ არასდროს ყოფილა. ჩანს მეფემ ამისთვის ბევრი იშრომა.

დეკაბრისტები მეფის მკვლელობამდე მისული რადიკალიზმით ბოროტებას ებრძოდნენ (ან თუ გნებავთ, იმას, რასაც თვითონ უწოდებდნენ ბოროტებას). ისინი არა რუსებს, არამედ მის უბედურებებს, უკანონობასა და მოუწყობლობას ებრძოდნენ. რილეევი, რომელიც კახოვსკის იმპერატორის მოსაკლავად აქეზებდა, ამავდროულად (ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით) პატრიოტულ დუმებს (უკრაინული ხალხური პოეზიის სალექსო ფორმა) თხზავდა (ბევრი მათ ახლა გაცვეთილ-პატრიოტულად ჩათვლის). დეკაბრისტებს ჯერ კიდევ ჰქონდათ საერთოდ ეპოქისათვის დამახასიათებელი ორგანული ცნობიერება. რუსული “კეთილგანწყობის” სიდიადე და სილამაზე ყველაზე უკეთ ტოლსტოიმ გადმოსცა რომანში “ომი და მშვიდობა”, გადმოსცა დაკარგვისა და სინანულის ელფერით, ვინაიდან ნიკოლოზის დროს “კეთილგანწყობას” ნაბრძანები ჰქონდა დიდხანს ეცოცხლა.

ალექსანდრეს ხანაში შეუძლებელი იყო პუშკინის ინვექტივები (უხეში გამოსვლა ვინმეს წინააღმდეგ (“ეშმაკმა შთამაგონა რუსეთში დაბადება ჭკუით და ტალანტით”): ლერმონტოვის (“პირდაუბანელი რუსეთი, მონათა ქვეყანა, ქვეყანა ბატონთა”), გარკვეულწილად ჩაადაევის, შემდეგ ჩერნიშევსკისა, რომელმაც თქვა და ბეჭედიც დაუსვა: “თავიდან ბოლომდე ყველა მონაა”. დავუშვათ, რომ ყოველივე ეს იწერებოდა და ითქმოდა “აფექტის მდგომარეობაში”, გაღიზიანებისა და განწირულების ჟამს, მაგრამ ჩვენ რატომ არ უნდა დავუჯეროთ ამ ინვექტივებს (თუნდაც პირობითად) და რატომ არ უნდა გავაკეთოთ ლოგიკური დასკვნები? შემოვისაზღვროთ ჩერნიშევსკით. ან ისიც მონაა, როგორც რუსეთის მოქალაქე, ან რუსული წრის მიღმა იმყოფა. ჩერნიშევსკი, ცხადია, უკანასკნელს მიანიჭებდა უპირატესობას და ჩვენც არაფერი გვიშლს ხელს, ამ ტანჯულის მხარეზე დავდგეთ. ის თუ მონა არ არის, მაშასადამე, მარგინალური კაცია. თუ წრის შიგნით არ იმყოფება, მაშასადამე, უპირისპირდება მას. ეს ასეცაა. ნიკოლოზის დროს რუსეთი დაიშალა და დღემდე დაშლილ მდგომარეობაშია. კორექტული ისტორიული ექსპერიმენტისთვის სხვა ეპოქაა საჭირო, რომლისთვისაც თუნდაც შეფარდებითი სულიერი ერთობა იქნება დმახასიათებელი.

ყური დავუგდოთ გერცენს და მოსკოვის რუსეთში დავბრუნდეთ ივანე მრისხანეს ხანაში (1533-84), როცა აღმოსავლეთ ევროპის დაბლობზე მტერ-მოყვრობით ცხოვრობდნენ წარმართები, მუსლიმები და მართლმადიდებლები, მაგრამ არ იყო არც ერთი ათეისტი. ადამიანებს სხვადასხვა რამის სხვადასხვაგვარად სჯეროდათ, მაგრამ უცილობლად სწამდათ ღმრთისა ( ან ღმერთებისა). აქედან გამომდინარე, ისტორია მათ მიერ შეიძლებოდა განცდილიყო და განიცდებოდა კიდეც მხოლოდ რელიგიურად. ეს გამოგვადგება რუსული პროვიდენციალიზმის კვლევისას.

მეთექვსმეტე საუკუნეს შეიძლება რუსული მარტოობის საუკუნე ვუწოდოთ. ასეთი მდგომარეობა რუსეთისათვის წესი კი არა, გამონაკლისია. შუა საუკუნეებში ის მართლმადიდებლურ ერთობაში შედიოდა, რომელსაც ბიზანტია მეთაურობდა (მას ეკუთვნოდნენ სამხრეთ სლავები, მოლდავეთი და ვლახეთი). კულტურისა და სარწმუნოების ენა იქაც საეკლესიოსლავური იყო. XVI –ს-ში ყველაფერი შეიცვალა. ბიზანტია და ბალკანეთი არცთუ დიდი ხნის წინ ოსმანური იმპერიის პროვინციები გახდნენ… მართლმადიდებლურ სახელმწიფოთა შორის მხოლოდ რუსეთმა და საქართველომ შეინარჩუნა დამოუკიდებლობა (რეგულარული კავშირები მასთან არ ყოფილა). მარტოობა შეიცნობოდა, რასაც მოწმობს რუსული ქრონოგრაფის I რედაქციის დასკვნა, ოფიციოზური თხზულება მოსკოვის მიერ დაქუცმაცებული რუსეთის “შეკრების” ჟამს შექმნილი. უფალმა, ნათქვამია მასში, ჩვენი, მართლმადიდებლების, ცოდვების გამო ურწმუნოთ ჩაუგდო ხელში ღვთისმსახურებითი მეფობა, მაგრამ არ შეიძლება განწირულების ცოდვაში ჩავცვივდეთ ჩვენ (შეგახსენებთ, ის შვიდ სასიკვდინე ცოდვაში შედიოდა), საჭიროა მონანიება, საჭიროა იმედოვნება, რომ “ურწმუნო ხელისუფლებათა (ე. ი. მუსლიმანების) სიბნელის ფერფლში” მბჟუტავი ნაპერწკლიდან ცეცხლი აინთება. მაშინ განცოცხლდებიან და გული მოეცემათ მართლმადიდებლებს. “ჩვენი რუსული მიწა კი, ღვთის წყალობით, ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლისა და ყველა სასწაულთმოქმედი წმიდანების ლოცვით იზრდება, ნორჩობს და მაღლდება. მოწყალეო ქრისტევ, მიეც მას ძალა გაზრდის, ახალგაზრდობისა და გაფართოებისა უკუნისამდე”.მაშასადამე, რუსეთი დანდობილია, რუსეთი გამორჩეულია. მართლმადიდებელი ძმები უღელქვეშ არიან, რუსული სამთავროები კი, რომლებიც ცოტა ხნის წინ ბევრი იყო, მოსკოვის უზენაესი მკლავის ქვეშ შემოკრბენ. ოქროს ურდოს უღლისგან განთავისუფლებული მოსკოვი მალე დაიპყრობს ყაზანს და ასტრახანს. რაც შეეხება კულტურულ ერთობას _ ეს პრობლემაა. უნდა განისაზღვროს საკუთარი გზა. ამასთან ერთად ის წინასწარ წარმოჩინდება როგორც ერთადერთი და სწორი. მოსკოვი ხომ მესამე (და უკანასკნელი) რომია, მეოთხე რომი აღარ იქნება, მხოლოდ მოსკოვშია ჭეშმარიტება, ღვთისმოსაობა და სინათლე, მხოლოდ აქ შეიძლება მართლმადიდებელი მეფის მოვლინება.

ივანე მრისხანე გახდა პირველი კურთხეული, ე. ი. კანონიერი მეფე (უწინ რუსეთში მეფის ტიტული ორ ხელმწიფესთან _ ბიზანიტიის იმპერატორსა და ოქროს ურდოს ხანთან მიმართებაში _ იხმარებოდა. XVI ს-ში მეფეებად იწოდებიან ამ უკანასკნელის მემკვიდრენი _ ყაზანის ხანი, ასტრახანის ხანი, ყირიმის ხანი. თურქეთის სულთანსაც, ბასილევსის ხელისუფლების უზურპატორს და მის ფაქტობრივ მემკვიდრეს, აქვს უფლება ამ ტიტულზე და რუსულ ლიტერატურულ ცხოვრებაში ჩნდება თხზულება “მეფე მაჰმადზე”). ახლად მოვლენილ მოსკოვის მეფეს, ბუნებრივია, თვალი უნდა მიეპყრო სამეუფო ქალაქისათვის  და მის პოლიტიკურ კონცეფციებთანაც მოსულიყო შესაბამისობაში.

მოსკოვმა მათგან სამეფო პრეროგატივების რელიგიური განმარტება გადაიღო. სხვადასხვა მიმართულების რუსი პუბლიცისტები თანხმდებოდნენ იმაში, რომ ღმერთი “ზეციური მეუფეა”, მეფე კი – “მიწიერი ღმერთი”. ამ, აზრს რომ ფართო, საყოველთაო გავრცელება ჰქონდა, უცხოელ მოგაზაურთა მიერაც დასტურდება. გერმანელი პ. ოდერბორნი პამფლეტში მრისხანეს შესახებ (1585წ.) შენიშნავდა, რომ მეფე სიცოცხლეში მიწიერი ღმერთია, იმპერატორი და პაპი თავისი ქვეშევრდომების; 1612 წელს კი, არეულობის ჟამს, ჰოლანდიელი ისააკ მასა სწერდა: “მოსკოველები მეფეს თითქმის მიწიურ ღმერთად თვლიან”. რაღაც ამგვარსავეს სწერდა ივანე მრისხანეს ყირიმელთა ტყვეობიდან ვასიუკ გრიაზნოიც: “შენ, ხელმწიფევ, ვითარცა ღმერთი!” ამცრობ და განადიდებ კაცს. ეს, რა თქმა უნდა, ცარიელი სიტყვებია ბაქიასი და სუფრის მასხარისა, “ისტორიული” მოღვაწისა, აგდებული აზრის თანახმად. მაგრამ მით უფრო საგულისხმოა ისინი: ე. ი. გავრცელდა აზრი მიწიური ღმერთის შესახებ და საყოველთაო ხმარებაში გადავიდა.

მრისხანემ ამით სიამოვნებით ისარგებლა. მან კირილო – ბელოზერსკის მონასტრისადმი გაგზავნილ წერილში განაცხადა, რომ “ნახევარბერად” გრძნობდა თავს და მართლაც, ალექსანდროვსკის უბანში იგი მონაზვნური წესების იმიტირებას ახდენს, თვითონ იღუმენის როლს ასრულებს, ოპრიჩნიკები _ მწირებისას. უცხოელები ამტკიცებენ, რომ მეფეს ხანდახან მღვდელივით უწევდა წირვის შესრულება. ძნელი გადასაწყვეტია, მართალია ეს თუ გამონაგონი, მაგრამ თვით ხმებია უაღრესად ნიშანდობლივი. აი, როგორ იქცეოდა ივანე მრისხანე 1583 წ-ს ნოვგოროდში, თავისი დეიდაშვილისშვილის, კნიაჟნა მარია ვლადიმიროვნა სტარიცკაიასა და ჰერცოგ მაგნუს ლივონიელის ქორწილში: მეფე ახალგაზრდა ბერებთან ერთად წმ. ათანასეს რწმენის სიმბოლოს ჰანგზე ცეკვავდა და ტაქტს თავისი ცნობილი კვერთხის თანამეინახეთა თავებზე დარტყმით ამთავრებდა. ეს “ნახევარბერი” ხანდახან თავის ნადიმებზე წმ. ათანასეს რწმენის სიმბოლოსა და სხვა ლოცვით საგალობლებს მღეროდა და სიამოვნებასაც ჰპოვებდა მასში”.

ყოველივე ეს ძალიან ჰგავს მკრეხელობას. მართლამდიდებლური რწმენის თვალსაზრისით, “ნადიმზე მთვრალის მიერ საგალობლის” დამღერება დაუშვებელია. ის, ვინც ასე იქცევა, საკუთარ სულს მარადიული ტანჯვისთვის იმეტებს. ეს ქება-დიდებაა არა ღვთისადმი, არამედ ეშმაკებისადმი. ივანე მრისხანე არად დაგიდევდათ ქრისტიანული ქცევის ნორმების ფეხქვეშ გათელვას. პირიქით, იმასაც კი ამტკიცებდა, რომ არ სცოდავდა “გადახრით” ე. ი. ნორმალური მართლმადიდებელი იყო. რაც შეეხება საქეიფო სუფრას, შეიძლება მეფე თავისებურად მართალიც იყო. რუსულ ყოფა-ცხოვრებაში ეს შეინიშნებოდა ანტიოქოს კანტემირის (1708-44) დროსაც: “მთვრალებისთვის ჩვეულებრივია წმინდა წერილის აუგად გამოყენება. მაგალითად, ლოთი მიკიტნისაგან ჭიქა ღვინის მიწოდებისას ამბობს: “ჩვენი დახსნისას ვიღებ ფიალას”, დუქნიდან გამოსვლისას კი – “განვედ, მუშაკო ღვინისა” და სხვანი უსასრულოდ. ჩანს, მრისხანე ფეხს უწყობდა წვრილ ერს. ტირანებს უყვართ ხოლმე ალალ-მართალთა და უწიგნურთა როლის თამაში.

ამ გარემოებაზე მითითებით მან აიცილა კნიაზ კურბსკის საყვედური “სატანური ტრაპეზებისა” და “ღვთისმგმობი” გართობების შესახებ. იგი თვლიდა, რომ ეამფსონებოდა სკორომოხებს (მსახიობი შუა საუკუნეების რუსეთში). ცნობილია, რომ ბოიარ კნიაზ მ. პ. რეპნინ-ობოლენსკის მეფის ნადიმზე მასთან ერთად ნიღბით ცეკვაზე უარის თქმა სიცოცხლედ დაუჯდა. მრისხანემ განაცხადა, რომ მოთამაშეთა თავყრილობებს “ადამიანური სისუსტეების”, საერთო-სახალხო “სიყრმისა გამო” იწყნარებს, ხალხი ბავშვს ჰგავს. ხალხს უყვარს მხიარულობა და “ამ სიყრმისა გამო”, თავისი სულიერი უმწიფარობისა გამო იმსახურებს შეწყალებას. ასე ამართლებდა მრისხანე თავის კეთილგანწყობას ცუდისადმი.

სხვათა შორის, ეს ყოველივე წვრილმანია ივანე მრისხანეს რელიგიურ თვითგაღმერთებაში. მართალია, მან კავშირი გაწყვიტა რჩეულთა რადასთან: ადაშევთან, სილვესტრთან, კურბსკისთან, მაგრამ არ იღლებოდა ელანძღა ისინი “მასწავლებლის რანგით მათი ესოდენი აღტაცებისა გამო”, იმის გამო, რომ გაკადნიერდნენ და მეფის მოძღვრებად და მრჩევლებად ყოფნა მოისურვეს. იგი, განუწყვეტლივ ხაზს უსვამს იმას, რომ არავინ არ უნდოდა და არც არავის მოუსმენდა.

იქნებ, მას ისტორიის სკოლიდან სურდა გაკვეთილების მიღება? სულაც არა. თუ მრისხანე ისტორიას მიმართავს ხოლმე, მხოლოდ იმისთვის, რათა საყრდენი და გამართლება მოუძებნოს თავის პოზიციას, ავთარკიას  (თვითკმაყოფილებას) მეფისას. უწინდელ ხელმწიფეთა საქმენი ძველი აღთქმიდან, ბიზანტიის ისტორიიდან და თუ სხვანი, მას მხოლოდ ერთი მიზნისთვის სჭირდება: ხაზი გაუსვას, რომ ის მონარქები, რომელნიც საერო, ან სასულიერო მრჩევლებს უსმენდნენ “დაღუპვის პირას” მივიდნენ. სამაგიეროდ, იმათ, ვინც ყურსაც არ უგდებდა მათ, მტრები დაამარცხეს და სახელ-დიდებაც მოიხვეჭეს. ყურადღებას და მიბაძვას კი მხოლოდ ასეთი ტრადიცია იმსახურებს – “ჩვევა” არავის მოუსმინო და არც არავისგან ისწავლო რამე.

მეფის ხელისუფლება ღვთისგანაა და მხოლოდ ღმერთს ხელეწიფება მას ქცევის განაწესი შესთავაზოს. ღმერთი კი სამპიროვანია და მისი სამების “გაკვეთა” არ შეიძლება. ეს საშინელი ცოდვაა, ეს წარწყმედის გზაა. “გაკვეთით” დაირღვევა მონარქის ყოფაქცევის წონასწორობა, წონასწორობა კანონსა და მოყვასისადმი სიყვარულს შორის , ძალასა და თვინიერებას შორის. რუსულ პუბლიცისტიკაში ეს გაცნობიერებულიც იყო და გამოხატულიც. იოსებ ვოლოცკიმ, მკაცრი ხელის აპოლოგეტმა, რომელიც ამტკიცებდა, რომ მონარქი “ხელისუფლებით ღმერთის მსაგავსია”, მაინც გააკეთა დამატებითი შენიშვნა: თუკი, მეფე უფლებას მისცემს უკადრის ვნებებს, ცოდვებს, ვერცხლისმოყვარეობას, რისხვას, მზაკვრობას, სიცრუეს, ამპარტავნებას, მრისხანებას მასზე გაბატონდნენ, მაშინ ის ღვთის მსახური კი არა, ეშმაკის მსახურია, მეფე კი არა, მტანჯველია. იოსებ ვოლოცკის ეს თეზისი, ტირანისა და მეფის განმასხვავებელი, წინ უსწრებს XVI ს-ის მეორე ნახევრის დასავლეთელი “მონარქომახების” _ იუნიუს ბრუტუსის, ბუხანანას, მარიანას თეორიებს, რომელთაც წამოაყენეს ფორმულა: “ღეხ იმაგო Dეი, თურანუს დიაბოლი““ („მეფე მსგავსია ღვთისა,  ტირანი სატანისა“ რაც შეეხება ივანე მრისხანეს, იგი სამების “გაკვეთის” საკითხს არ დაუბრკოლებია. მან უპირატესობა მიანიჭა მის პირველ პირს _ მამა ღმერთ საბაოთს, ღმერთს მრისხანესა და დამსჯელს. რუსი მონარქის მეორე სახედ იქცა მიქაელ მთავარანგელოზი. იგი, როგორც მრისხანე განმარტავდა თავის პირველ წერილში კურბსკისადმი, “შეეწევა” ყველა “მეფეს”: მოსეს, ისუ ნავინს, კონსტანტინე დიდს, პირველ ქრისტიან იმპერატორს. მრისხანეს ერუდიცია მოცემულ შემთხვევაში უზადოა. მიქაელი (ეს სახელი ნიშნავს “ვითარცა ღმერთი”) ერთგვარი მოადგილეა ღვთისა, მისი ორეული, მხედარი და არქისტრატეგოსი, ზეციურ ძალთა დიდი მთავარი, ძლევით შემოსილი სამეფო ანგელოზი, “ისტორიის ანგელოზიცაა”. ეს ფუნქციები მას დასავლურ ქრისტიანობაშიც მიეწერებოდა. კაროლინგების ეპოქაში (751-987) მიქაელს იმპერატორების პატრონად აღიქვამდნენ _ კარლოს დიდის (800-814) და განსაკუთრებით ოტონ III-სა (980-1002); ევროპელი რაინდის სახით ეჩვენებოდა ხოლმე იგი სიზმრებში ჟანა დარკს (1412-1431), ინგლისელების წინააღმდეგ ბრძოლისასაც მისი სახელი სულ პირზე ეკერა ჟანას. როცა საფრანგეთში კვლავ აღდგა სამეფო ხელისუფლება, ლუდოვიკო XI-მ (1423-83) წმ. მიქაელის ორდენიც კი დააარსა. მოგვიანებით ესპანეთშიც იყო “მიქაელის ფრთების” ორდენი. აქედან გამომდინარე, გასაგებია, თუ რატომ შეთხზა ივანე მრისხანემ (პართენოს სულელის ფსევდონიმით) მიქაელ მთავარანგელოზისადმი მიძღვნილი “კანონი ანგელოზს, მრისხანე მხედართმთავარს” (კანონი გამოქვეყნებული და შესწავლილია დ. ს. ლიხაჩოვის მიერ).

თუ გავეცნობით ჩვენ ამ ზეციურ პატრონს, ივანეს მეფურ ქმედებათა ლოგიკასაც გავიგებთ _ ლოგიკას საშინელს, მაგრამ ზუსტს. აღმოსავლურ ქრისტიანულ ლეგენდებში (დასავლეთშიც რომ გავრცელდა) წმ. მიქაელის მოახლოებას ხშირად იტყობინება მეხის გავარდნა. ო. ა. დობიაშ _ როჟდესტვენსკის წიგნში მისი კულტის შესახებ ვკითხულობთ: “ნათელი და ბნელი ენაცვლება მასში ერთმანეთს, იმედიც მასშია და რისხვაც. კაცს მიქაელთან ხუმრობა არ გაუვა, არც მისი ხილვა ჩაუვლის დაუსჯელად. სხვა წმინდანებთან უფრო იოლია საქმის დაჭერა. მას შეიძლება მოელოდე: ზეციდან ხანძრის სახით, მთიდან – ქარიშხლის, ხოლო ზღვიდან – წყლის სვეტის სახით… ბოროტება_სიკეთის ზღვარზე იმყოფება იგი. სიკეთისათვის მებრძოლი ხშირად მრისხანებს, ხან კი უმიზნოდ სასტიკიცაა. იგი სჯის, კლავს, წკეპლავს, ქარბორბალასავით იტაცებს, მეხს ისვრის, მრისხანე ღმერთი და წმინდა სატანაა. მისი უფრო ეშინიათ და პატივს სცემენ, ვიდრე უყვართ.რითი არ არის ეს პორტრეტი “ხატება” ივანესი, ზეციური მოძღვრის ბეჯითი მოწაფისა? მრისხანენი არიან ორივენი, კანონშიც თორმეტჯერ ამაოდ როდია ეს ეპითეტი მოხსენიებული. დადგენილია, რომ მეფისადმი ეპითეტ “მრისხანეს” დართვას არ ჰქონდა უარყოფითი ნიუანსი. “მეფეს შეჰფერის იყოს მრისხანე” – ნათქვამია XVI ს-ის შუა წლების ერთ-ერთ რუსულ თხზულებაში და ამ სიტყვებს ვერ განვმარტავთ, როგორც მკაცრი და დაუნდობელი მართვისაკენ მოწოდებას. ეს კონტექსტიდანაც ნათელია: განსაზღვრება “მრისხანე – грозный” და არსებითი სახელი “ელჭექი – гроза” ჩნდება იქ, სადაც საუბარი სახელმწიფო წესრიგს შეეხება. ამიტომ შესაძლებელია ოქსიუმორონი (საწინააღმდეგო მნიშვნელობის სიტყვათა შერწყმა) “მშვიდი მეფური რისხვა” (ამ სიტყვათშეერთებაში ჩანს სიფრთხილე, რათა არ “გაიკვეთოს” სამება). “მრისხანე მეფე სახელად ესა და ეს” _ უბრალოდ თვითმპყრობელი ხელმწიფის აღმნიშვნელი სატიტულო ფორმულაა, რომლის ხელისუფლებაც არაფრით და არავისით არ არის შეზღუდული.

ივანე მრისხანე მხოლოდ ბოროტმოქმედთ როდი სჯიდა. იგი ისე ღვრიდა სისხლს, მსხვერპლის ბრალეულობას არ ადგენდა, არც აღელვებდა ეს. უფრო მეტიც, მას სჯეროდა, რომ დაღვრილ სისხლს პირუთვნელი მსაჯულნი მას არ დააკისრებდნენ ცოდვად, ამაში კურბსკისაც კი არწმუნებდა: “გაიხსენე, რომ დიდი მეფე კონსტანტინე, რომელმაც თავისი შვილი მეფობის ნდომის გამო სიკვდილით დასაჯა, წმინდანად ითვლება”! როგორც ჩანს, მრისხანე იწონებდა იმპერატორ კონსტანტინე დიდის საქციელს, რომელმაც 326 წელს სიკვდილით დასაჯა თავისი შვილი. კონსტანტინე ხომ წმინდანად და მოციქულთა სწორად შერაცხეს, ეს კი იმას ნიშნავს, რომ სამოთხეშია, აბრაამის წიაღში. უკეთესი იქნებოდა მრისხანეს ეს არ დაეწერა, რადგან სიტყვას ხორცშესხმის უნარი შესწევს და ეს ნათქვამი მას მთლიანად აუხდა. მან ჩვიდმეტი წლით ადრე, ერთგვარად დააპროგრამა შვილის, ივანე ივანოვიჩის, ძალადობითი მკვლელობა…

საიდან ასეთი შეურყეველი რწმენა საკუთარი სიმართლისა? ეს სწორედ ისტორიაზე რელიგიური თვალსაზრისითაა განპირობებული. მრისხანე ჰბაძავს საბაოთს, რომელსაც შეუძლია არცთუ ცხადი დანაშაულისთვისაც დასაჯოს, რადგან ისჯება საზოგადო ბოროტება მსოფლიოსი (ყველა ადამიანი ცოდვილია, ქრისტეა მხოლოდ უცოდველი) და არა თითოეული, კონკრეტული გამოვლენა ბოროტებისა. ღმერთივით იქცევა ივანე IV, როცა მეფურ რისხვას აფრქვევს მთელ საზოგადოებას. ის ანგრევს ნოვგოროდს, ტვერს, ემზადება ფსკოვისა და თვით მოსკოვის დასანგრევადაც! 1570 წლის ივლისს, როცა მეფემ გადაწყვიტა ჩინეთ-ქალაქის მყრალ ტბორში “მოღალატეთა” გადარჩენილი ნაწილი ნოვგოროდის საქმეთა გამო სიკვდილით საჯაროდ დაესაჯა, სატახტო ქალაქის მოსახლეობა ნამდვილმა პანიკამ მოიცვა: ქუჩები დაცარიელდა, დუქნები დაიხურა, ყველა სახლში შეიყუჟა, ივანე კი მხედრ მიმოდიოდა და ხალხს ამშვიდებდა “მართალია, ქალაქის ყველა მოსახლის ამოწყვეტა მინდოდა, მაგრამ ახლა ჩემი რისხვისაგან დაგიხსენითო” (ეს ცნობა გერმანელ ა. შლიხტინგს ეკუთვნის).

მეფე მთავარანგელოზ მიქაელს ჰბაძავს. არქისტრატეგოსი მხოლოდ “სამეფო ანგელოზი” როდია, “სიკვდილის ანგელოზიცაა”. სანამ იგი სულს თორმეტ მიწისქვეშა საბაჟოს გადაატარებდეს, ჯერ ცეცხლოვანი სამკაპათი ამოხდის ხოლმე სხეულიდან კაცს. ეს ხანგრძლივი და აუტანელი სატანჯველია. ამის გამოა, რომ მეფე თავის კანონში ზეციურ ძალთა მხედართმთავარს შესთხოვს “დაიცევ მონა ღვთისა (ივანე, რა თქმა უნდა) განსაცდელში, მწუხარებასა და სევდაში, გზებზე, მდინარეებზე, უდაბნოებში, მეფეებსა და მთავრებში, დიდებულებსა და ხალხში. დაიცევ ყოველგვარი ხელისუფლების, ყოველნაირი ჭორებისა და ეშმაკისაგან. დაიცევ ავ კაცთა მზერისაგან (ავი თვალისაგან ა. პ.) ამაო სიკვდილისა და ყოველგვარი ბოროტებისაგან.

სხვათა შორის, მართალს არ უნდა ეშინოდეს. მისი აღსასრული ძილში წასვლის მსგავსია, “მიძინებაა”. მაშინ, XVI ს-ში, ყოველმა, სულ მცირედ განათლებულმა კაცმაც კი იცოდა მოთხრობა ამ თემაზე. წმინდანის სასიკვდილო სარეცელთან იმყოფებიან: მარჯვნივ მიქაელი, მარცხნივ გაბრიელი, სულისა და სხეულის გაყრას ელიან. უფლის ბრძანებაა მძლავრებით “იძულებით” არ ამოართვან სული. ის აყოვნებს, მთავარანგელოზები კი ჩქარობენ. მიქაელი ღმერთს უხმობს, ის კი მიწაზე დავით მეფსალმუნის მეთაურობით სამოთხის მკვიდრთა გუნდს აგზავნის. დავითი ქნარზე უკრავს, გუნდი გალობს. გამოუთქმელად კარგად გალობს, ასე რომ სული გულისყურს მას მიაპყრობს და “სხეულიდან სიხარულით ამოსული, მიქაელის ხელში გადადის”. თუკი მიქაელი “სულთა მეუფეა”, მაშინ მისი “მსგავსი” მრისხანეც იმსახურებს უფლებას მთელი თავისი ქვეშევრდომების არა მხოლოდ სხეულზე, არამედ სულზეც.”ვაღიარებ და ვიცი, _ ამბობდა მეფე, _ რომ ვინც ბოროტებაში ცხოვრობს, ვინც ღვთის მცნებებს გადადის, მხოლოდ იქ კი არ უნდა ეწამოს თავის ბოროტებათა გამო, აქაც უნდა შესვას უფლის მრისხანების ფიალა და მრავალგვარი სასჯელიც გადაიტანოს. ამ სოფლის დატოვების შემდეგ კი, უფლის სამართლიანი მსჯავრის მოლოდინში მათ კვლავ მოუწევთ უსასტიკესი განკითხვის დათმენა, განკითხვის შემდეგ კი – დაუსრულებელი ტანჯვა”. მრისხანეს სძაგდა ქრისტეს მცნება: “ჩემზედ იყოს შურისძიება და მე მივუზღავ” და ის თავის მძლავრობასა და რისხვას აგდებით უფლის რისხვის ფიალასთან აიგივებდა.

ეს ჭეშმარიტად ძალის რელიგიაა. ეს ამქვეყნიური ჯოჯოხეთია. კურბსკი და მალიუტას მიერ ნაწამები მიტროპოლიტი ფილიპე კოლიჩევი ოპრიჩნიკებს “გარეწრელებსა” და “სატანის პოლკს” ეძახდნენ. კომენტარად ამისა კი გამოგვადგება აკადემიკოს ს. გ. ვესელოვსკის მსჯელობა: “სიტყვა опричь და кроме სინონიმური წყვილია. მიღმა სამყაროზე მაშინდელი შეხედულების თანახმად, “ღვთის სასუფეველი” იყო მარადიული ნათლის სამეფო. მის საზღვრებს მიღმა კი, (опричь-გარე, кроме-გარე), იმყოფებოდა მარადიული წყვდიადის სამეფო, “სატანის სამეფო”… გამოთქმა кромешный-გარეწრული, გარესკნელური და кромешник – გარეწრელი, გარესკნელელი, опричь-გარეშე, опричный და опричник-სიტყვების ანალოგიურად არის ნაწარმოები. ეს მხოლოდ სიტყვათა თამაში როდი იყო, არამედ მათი, როგორც ჯოჯოხეთის მოციქულთა, სატანის მსახურთა აღმნიშვნელი.

არ ღირს ვიფიქროთ, თითქოს მრისხანემ ოპრიჩნინის შექმნისას “განჭვრიტა” ეს ენობრივი ასოციაცია. ალბათ, უფრო ამ ბრწყინვალე სტილისტმა, ენამ გაითვალისწინა ეს. თუ მეფე ღვთის მსგავსია, ოპრიჩნიკები სატანის მსგავსნი გამოდიან. ისინი ჯოჯოხეთის ლაშქარივით “წყვდიადისებრნი” არიან, თავით ფეხამდე შავითმოსილნი ყორანა ცხენებზე სხედან (ეშმაკნი მათივე სიშავის გამო ძველად “ეთიოპელებად”  და “ლურჯად მოსილებად” იწოდებოდნენ). ივანე მრისხანეს პოლიტიკურ ღვთისმეტყველებაში ჩამოყალიბებული დასჯის დოქტრინა არსებითად ძალიან მარტივია. ის შეიძლება პარალელიზმის მოშველიებით გადმოვცეთ: იმ სოფლად სასჯელს განსაზღვრავს ღმერთი, სატანა და ეშმაკები კი აღასრულებენ. ამქვეყნად შერისხავს მეფე, ოპრიჩნიკ -კრომეშნიკები კი სადამსჯელო პრაქტიკას ახორციელებენ.

ისინი ეშმაკთა მსგავსად შეურაცხყოფენ სულს, კვეთენ სხეულს და ეს სულაც არ არის უმიზნო დაუნდობლობა. მართლმადიდებლობის რუსულ ვარიანტში არსებობდა (და არსებობს) ხალხში ფესვგადგმული ცდომილება, თითქოს საშინელი სამსჯავროს წინაშე აუცილებელი იყო “სხეულით” წარდგომა, თუნდაც ის გახრწნილი და ცარიელი ძვლებიღა ყოფილიყო. ოპრიჩნიკების შემდეგ კი მხოლოდ ერთი ბეწო ხორცი რჩებოდა და რადგან დასჯილთა დამარხვა აკრძალული იყო, იმასაც ძაღლები ჭამდნენ. ოპრიჩნიკები მთელ “სანათესაოს”, მთელ ოჯახს ამოწყვეტდნენ ხოლმე ბავშვებისა და მოხუცების ჩათვლით, რათა არავის აღევლინა შესანდობარი ლოცვები, ხვედრს რომ უმსუბუქებდნენ თითქოს გარდაცვლილთ. ოპრიჩნიკები წამებისა და დასჯის ყველაზე დახვეწილ მეთოდებს იყენებდნენ, რადგან ორიენტაცია ჯოჯოხეთის აპოკრიფულ აღწერაზე ჰქონდათ აღებული. მართლმადიდებლურ ჯოჯოხეთში ერთბაშად ძალიან ცხელა და ძალიანაც ცივა. “მეშინის ყინულოვანი ქვესკნელის, რამეთუ სატფურება არ ახლავს მას” _ ნათქვამია ერთ ძველ ძეგლში. მას მიესადაგება ყველაფერი: როგორც ზამთარი, ყინვა, გაყინული მდინარე, ასევე უზარმაზარი ტაფა, სპეციალურად ადამიანთა დასახრუკად გამოჭედილი.

მაინც რისთვის კეთდება ყოველივე ეს? როგორ ხსნის ამას მრისხანე? “მე ხომ გულმოდგინედ ვცდილობ ადამიანები ჭეშმარიტებისა და სინათლისაკენ მოვაქციო, რათა მათ ერთადერთი ჭეშმარიტი ღმერთი დიდებულ სამებაში და ღვთისაგან მათთვის ბოძებული ხელმწიფე შეიცნონ, უარი თქვან ერთმანეთთან ანგარიშსწორებასა და დანაშაულებრივ ცხოვრებაზე, რაც სამეფოს ძირს უთხრის… ეს ხომ სიტკბოება და სინათლეა!” ნაცნობი სიმღერაა… ამქვეყნიურ სამოთხეზე. სინათლე ეს სამოთხეა (“მე ვარ ნათელი” _ თქვა ქრისტემ (ი. VIII, 12). სიტკბოებაც სამოთხეა, რის გამოც მიმართავენ ქრისტეს “იესოვ, უტკბესო!” “გვიხსენ, ჭეშმარიტო სიტკბოებავ!”.

მართალია, ივანე მრისხანე საკუთარ თავს ჭეშმარიტების მფლობელად შეიგრძნობდა, მაგრამ წინააღმდეგი არ იყო ამის დასტური ზეციდანაც მიეღო (მან ხომ იცოდა იმავე აპოკრიფებიდან, რომ ღვთისათვის თავისგამტოლებელი მეფეებისთვისაც იყო ადგილი ჯოჯოხეთის ჯურღმულებში გამზადებული). 1577 წელს, როცა მთელი ლივონია დაპყრობილ იქნა, მეფეს მოეჩვენა, რომ მან ასეთი დასტური მიიღო. “გამარჯვება ჩემი როდია, ღვთისაა> – აღფრთოვანებით მისწერა მან ვოლმარიდან კურბსკის. შემდეგ მისი დამაჯერებლობა შეირყა. ლივონიის ომი რუსებმა წააგეს. მეფისწულ ივანე ივანეს ძის სიკვდილის შემდეგ კი საფრთხე დაემუქრა მთელ დინასტიას (და ის ნამდვილად შეწყდა ფეოდორ ივანეს ძეზე). სიბერეში მეფეს რაღაც რეფლექსიის მსგავსი გაუჩნდა. მისი ბრძანებით, შერისხულთა მოსახსენიებლად აღაპები შეადგინეს, მეფემ დასჯილთა სულებისათვის შესაწირიც დააწესა… მაგრამ გვიან იყო.

ტირანიამ არა მხოლოდ გააჩანაგა ქვეყანა, გახრწნა კიდეც. აქცენტმა ცუდებისაკენ, რაც ოპრიჩნინაში განხორციელდა, ხელისუფლებას წესიერი ადამიანები ჩამოაცილა. ცუდები კი უარესებად გადააქცია. “სატანურ პოლკში” შესვლისას სავალდებულო იყო ფიცით განმტკიცებული უარყოფა მშობლებისა, ე. ი. მეხუთე მცნების პირდაპირი დარღვევა. სიცრუე იმათი ქცევის პრინციპი გახდა, ვისაც “საზოგადოებაში გამოსვლა” სურდა და ეს თვითმარქვიაობაშიც გამოიხატა.

ნიშანდობლივია, რომ დასავლეთ ევროპისაგან განსხვავებით, რუსული წყაროები XVII ს-მდე არ იცნობენ თვითმარქვიებს. თუმცა, ისტორიულ ყოფა-ცხოვრებაში თვითმარქვიობისათვის “ხელშემწყობი” პირობები მრავალჯერ წარმოიქმნებოდა ხოლმე: ასეთია ფეოდალური ომი XV ს-ში, როცა დიდი მთავრის ტახტისათვის დიმიტრი დონელის შთამომავალთა ორი შტო იბრძოდა; ხელისუფლებისათვის ბრძოლა ივანე III-ის შვილსა და შვილიშვილს შორის ივანე III-ის სიცოცხლეშივე, განსაკუთრებით კი მრისხანეს მეფობის ბოლოს, როცა მამის ხელით მოკვდა მემკვიდრე. მიუხედავად ამისა, არც ერთ ხსენებულ შემთხვევაში თვითმარქვია არ გამოჩენილა.

რუსული საზღვრების მიღმა თვითმარქვიობა საკმაოდ იშვიათი და სპორადული, მაგრამ “კანონზომიერი” მოვლენაა (გავიხსენოთ მაგი გაუმატა –VI _ -522წ., ცრუ ნერონი (3), ცრუ აგრიპა, ცრუ ჟანა დარკი, ცრუ ლუდოვიკო XVII). რუსეთში კი ეს მოვლენა მკვეთრ ქრონოლოგიურ ჩარჩოში თავსდება – XVII ს-ის პირველი წლებიდან 1861 წლის საგლეხო რეფორმამდე, ცრუ დიმიტრიდან ცრუ კონსტანტინემდე (“მხსნელის” ფუნქცია თავდაპირველად მიეწერებოდა კონსტანტინე პავლოვიჩს, შემდეგ კი კონსტანტინე ნიკოლაევიჩს, რომელიც დიდ მთავართა შორის ყველაზე ლიბერალად ითვლებოდა”). სამაგიეროდ დროის ამ მონაკვეთში ჩვენ თვთმარქვიათა უდიდესი სიმრავლე წარმოვშვით. მივაკუთვნოთ ისინი რუსული სიბრიყვის ისტორიას _ ამას აზრი არა აქვს. არეულობაში ერთდროულად ათამდე თვითმარქვია იღვწოდა. ყველა მათგანის მეფისწულობა არავის სჯეროდა. უკეთეს შემთხვევაში ერთს ღებულობდნენ, დანარჩენს კი უარყოფდნენ. თვითმარქვიობა სოციალური თვალსაზრისითაც საინტერესოა (დაბალ ფენებს ხელისუფლებასთან მეტოქეობის სურვილი გაუჩნდათ, თუმცა იმავე მონარქიულ გარსში), მაგრამ უფრო საინტერესო ნაციონალურ-ფსიქოლოგიური მხარეა. თვითმარქვიათა ორი ტიპი არსებობდა. ერთ მათგანს გრიშკა ოტრეპიევი წარმოადგენდა. ეს არის კანონდამრღვევი, რეფორმატორი, სამეფო და მართლმდიდებლური ეტიკეტის უგულებელმყოფელი. მაგრამ გრიშკა დაბადებით და აღზრდით რუსი, სინამდვილეში ევროპელი ავანტიურსტია, რადგან მან თავისი როლი პოლონეთში შეისწავლა. პოლონეთი კი მაშინ რომელიმე ქვეყნის გვირგვინსა თუ დიდი არეულობის წინამძღოლობაზე მეოცნებე ვიგინდარებისთვის სამოთხეს წარმოადგენდა. თვითმარქვიის მეორე და ყველაზე გავრცელებული ტიპი _ ეს სახალხო ტიპია, უფრო ზუსტად, გლეხური “მეფე-მამილო”. ეს ზღაპრული ტიპი სხეულზე “სამეფო ნიშნებით” ყველაზე მეტად ემელიანე პუგაჩოვის სახელითაა ცნობილი.

ყველა თვითმარქვია რუბრიკაციის მიუხედავად ითვისებს სხვის სახელს, კულტურული გენეზისის ჭრილში ეს დაკავშირებულია ე. წ. “მითოლოგიურ გაიგივებასთან”, ე. ი. აღნიშნულისა და აღსანიშნავის, სიტყვისა და საქმის იგივეობასთან. დიდ რუსულ ონომასტიკონში ბევრ სახელს ახლავს მკვრივი შარავანდედი, რაც დასტურდება კიდეც, მაგალითად გამოთქმით “ერთი შვილი და ისიც თომა”. ძველი ტრადიციით, მეფე და ბოიარები განსაკუთრებულ მოდგმას ეკუთვნიან. “გვარიშვილობა” და “ღირსება” მემკვიდრეობითია. მისი მოპოვება არც წყალობით შეიძლება და არც ნამსახურობით. როცა პუგაჩოვმა ორენბურგის სტეპებში თავისი გრაფები დანიშნა, მათ ტიტულებთან ერთად გვარებიც მისცა. მაგ. ჩიკა ზარუბინი გახდა ჩერნიშევი. “გრაფი ზარუბინი” “გრაფ ჩერნიშევზე” ცუდად არ ჟღერს, მით უმეტეს, რომ ჩიკა ამ ოჯახიდან გამოსულ დიდებულად არ თვლიდა თავს და არც გრაფის წოდება იყო რუსეთისათვის ძირძველი, წყალობითი იყო და ისიც არცთუ დიდი ხნის წინ დამკვიდრებული. ჩიკა თვითმარქვია კი არა “ორსახელიანია”. სახელების მასობრივი შეცვლა XX ს-ის რევოლუციონერთა შორის ამ ტრადიციის გამოძახილია (შევნიშნავთ, რომ რევოლუციონერები ხელისუფლების მიტაცების შემდეგაც სხვათა სახელებით დარჩნენ. მათ ახლა შეეძლოთ ფსევდონიმების გარეშეც ეცხოვრათ, მაგრამ ვერ მოახერხეს: ჭეშმარიტად, ყურები შუბლზეით ვერ გაიზრდებიან და “გზაც ვერ წავა თავის წინა”. რელიგიურ საზოგადოებაში საკუთარ სახელზე უარის თქმა და სხვისი სახელის მითვისება უაღრესად ავადმყოფურად განიცდება. ამ დროს კაცი კარგავს ყველაფერს, რაც ნათლობისა და მირქმისას მფარველი ანგელოზის ე. ი. ზეციური მფარველის, ნათლიდედისა და ნათლიმამისაგან მიიღო. ის კარგავს აგრეთვე სისხლის ნათესავთაგან სიყვარულისა და მხარდაჭერის უფლებას, რაც თვით დაბადების აქტიდან გამომდინარეობს. თვითმარქვიობა ოპრიჩნინის უკანონო შვილია, თუმცა, თუ მე არ ვცდები, ერთმანეთისათვის ისინი არავის არც დაუპირისპირებია და არც დაუკავშირებია. ორივე შემთხვევაში ეშმაკისაგან განდგომა, რაც ნათლობისა და ზეთისცხების საიდუმლოში ხორციელდება, კარგავს ძალას. სხვისი სახელის მიმთვისებელი კი პირიქით უარყოფს ღმერთს და ხდება განკვეთილი. ის ადამიანიც აღარ არის. ის “არავინაა და ვერც ვერაფერს დაარქმევ”. ანდაზის თანახმად, ის ეშმაკის ბადეში, ე. ი. ბოროტების სფეროში ეხვევა.ყოველივე ეს მართლმადიდებლობის ანბანია და ვერც ერთი ოპრიჩნიკი თუ თვითმარქვია ვერ დაეჭვდებოდა იმაში, რომ სული წარიწყმიდა (მაშინ ხომ სწამდათ სულის უკვდავება). მას უკვე აღარაფერი ჰქონდა დასაკარგი. ყველამ იცის პუშკინის სიტყვები “უაზრო და დაუნდობელი” რუსული ბუნტის შესახებ. ეს დაკვირვებაა და თანაც ზუსტი. რითი შეიძლება ის აიხსნას? ჩემი აზრით, იმით, რომ რუსული ამბოხი იმდენად სოციალური არ არის, რამდენადაც რელიგიური. თვითმარქვიობა – ეს ძველ ამბოხებათა ხალხური გარსია, გამონაკლისის გარეშე.

ბოლოტნიკოვის (1608 წ.) დროშას წარწერილი ჰქონდა სახელი ჭეშმარიტი მეფისა, “დიმიტრი ივანეს ძისა”, ლაშქარში კი იმყოფებოდა ნამდვილი თვითმარქვია მეფისწული პეტრე ხოლოპებიდან; როცა რაზინელები მდ. ვოლგით რუსეთის ცენტრალური ნაწილებისაკენ მოიწევდნენ, მათ შორის იყო ორი ოჩხომელი: ერთი შავი, ერთიც წითელი. ფერს სიმბოლური მნიშვნელობა ჰქონდა. რაზინმა ხმები დაყარა, თითქოს მათთან ერთად იყო შერისხული პატრიარქი ნიკონი (შავ, მონაზვნურ ოჩხომელზე) და გაძევებული უფლისწული ალექსი ალექსის ძე, სინამდვილეში უკვე მკვდარი (წითელი, ძოწისფერი და მეწამული მეფური ხელისუფლების ნიშნებია). ამ ორი ოჩხომელიდან ერთზე, წითელზე იმყოფებოდა ცრუ ბატონი. სიტყვას ვაძლევთ სტეფანე რაზინის დასჯის თვითმხილველს: ის აღმართულ ჯვარზე მიბმული, ხელ-ფეხზე ბორკილებშესხმული კიბეებიანი ურმით მოჰყავდათ ტვერის ქუჩაზე (მის თავზემოთ, სახის პირდაპირ კი ჩამოკიდული იყო მარყუჟი). სტეფანეს მარჯვენა მხარეს კვარცხლბეკზე მიბმული იყო მისივე ძმა, ფროლკო რაზინი, მოპირდაპირე მხარეს კი ცრუ მეფისწული, თავის თავს ალექსი ალექსეევიჩს რომ ეძახდა. ურემს ბორკილდადებულნი ქვითინით მისდევდნენ. სხვა მაგალითების მოტანაც შეიძლებოდა, მაგრამ, მგონი, საკმარისია. შეგახსენებთ მხოლოდ, რომ პუშკინის დაკვირვება_ესაა დაკვირვება პუგაჩოვშჩინაზე, ამბოხების ტიპურ თვითმარქვია მეთაურზე.

ამბოხებათა რელიგიური სარჩული (ნამდვილი მიზეზები) იმაში კი არ მდგომარეობს, რომ რომელიმე რელიგიურ კონფესიას უპირატესობა ენიჭება მეორის ხარჯზე. ასე დასავლეთში იყო, დიდ რუსეთში კი აღმსარებლობის გამო ბრძოლები არ ყოფილა. სტაროობრიადცები, თვით ყველაზე მძიმე დღეებშიც კი არ იბრძოდნენ, თვითდაწვას მიმართავდნენ (გამონაკლისი სულ რამდენიმე ეპიზოდია, ისიც კაზაკურ მიწებზე). თუ რომელიმე ამბოხებას მაინც ატყვია კონფესიური კვალი, ის ძალიან სუსტია. 1682 წელს მოსკოვს ფლობდნენ ამბოხებული სტრელცები, მაშინ “ძველი ღვთისმსახურების წესის მოშურნე დამცველები” უკანასკნელად შეეცადნენ აღედგინათ რუსეთში ძველი წესი. ხუთ ივლისს წახნაგოვან პალატში შედგა ცნობილი დისპუტი, რომელზეც სუზდალელი მღვდელი ნიკიტა დობრინინი – ცრუ წმინდანი – შეეცადა პატრიარქ იოაკიმის მეშვეობით არქიელები “გადაებირებინა”. სტრელცების დახმარების გარეშე (ისინი გარეთ იყვნენ შეგროვილნი და შიგნით მხოლოდ არჩეულებს უშვებდნენ) ეს დისპუტი ვერ შედგებოდა და რა გამოვიდა ბოლოს? რამდენიმე დღის შემდეგ ცარევნა სოფიამ ბრძანა, ნიკიტა ცრუწმინდანისთვის მეამბოხე თავი მოეკვეთათ. სტრელცებმა კი თითიც არ გაანძრიეს.

სულ სხვაა ის, რომ “საზოგადოებად” და “ხალხად” გაყოფილ პეტერბურგული პერიოდის რუსეთში ზედა ფენის მიერ სეკულარიზებული (მისაკუთრებული) კულტურა დაბალი ფენებისთვის აღიქმებოდა როგორც ერესი, რწმენისაგან განდგომა, “გაგერმანელება”. სამოსი, მანერები, მუსიკა, მართლმადიდებლური ყურისათვის გაუგებარი საუბარი, ფრანგული სამზარეულო და ა.შ. ყველაფერი დასავლური, რაც ბატონკაცურ თეთრ ძვალს შეეზარდა, ხალხის ტანჯვას იწვევდა. მაგალითად, პუგაჩოვმა ასტრონომი, ასტრონომიის გამო ჩამოახრჩო (ვარსკვლავებთან ახლოს); 1905 წელს და მოგვიანებითაც, ხელმოჭერილი და მომჭირნე გლეხები კი მემამულეთა კარმიდამოებს წვავდნენ. წვავდნენ არა შენობებს, ან რაც შენობებში იყო, არამედ უშესანიშნავეს, მაგრამ მათთვის უცხო საკარმიდამო კულტურას, XVIII ს-ის რუსეთში დამკვიდრებულს. ამბოხებათა რელიგია ეს მათი თვითმარქვია წინამძღოლების რელიგიაა. განდგომილებმა იცოდნენ სულის ხსნის იმედი რომ არ უნდა ჰქონოდათ და ისღა რჩებოდათ სანამ ცოცხლები იყვნენ “გაესეირნათ” და სეირნობდნენ კიდეც. ისინი ზნეობრივი წესების მარწუხებისაგან ინთავისუფლებდნენ თავს და გზას უხსნდნენ ვნებებსა და მანკიერებებს, (“თავისუფლება თავნებას, სამოთხე – დახსნილს”). ადრე ისინიც ებრძოდნენ მათ, რადგან როგორც მართლმადიდებელნი, ეძიებდნენ იმქვეყნიურ გამართლებას, ახლა კი მიატოვეს ამაზე ზრუნვა. ეს განწირული ადამიანები არიან, თავზეხელაღებულნი, უიმედონი. მათთვის ყველაფერი ამაოა. ბოროტების ციებ-ცხელებაში ცხოვრობენ. ყველანაირი უკიდურესობისათვის მზად არიან, მათთვის პუშკინის სიტყვების თანახმად “კაცი ფასობს გროშად, თავი მისი – ბისტად (საკუთარი და მით უმეტეს სხვისიც).

ასეთია თვითმარქვიათა მსოფლშეგრძნება. სხვათა შორის ეს რეკონსტრუქციაა. ყველანაირი რეკონსტრუქცია კი პირობითია, მაგრამ მათი სანდოობა თვითმარქვიათა ყოვლად უმსგავსი პირადი და ოჯახური ცხოვრებისეული წვრილმანებითაც დასტურდება. მარინა მნიშეკზე შეყვარებულმა ცრუ დიმიტრიმ მის მოლოდინში შეურაცხყო ქსენია გოდუნოვა და გაუკუღმართებული სექსუალური კავშირი ჰქონდა ახალგაზრდა კნიაზ ივან ხვოროსტინინთან (მაგალითის გადაღება იმავე მრისხანესგანაც შეიძლებოდა, რომელსაც საყვარლად ჰყავდა ოპრიჩნინის იდეის მოთავის ვაჟი ფედკა ბასმანოვი).

პოდიაკმა ტიმოშკა აკუნდინოვმა, რომელიც თავის თავს ხან შუისკის შვილად, ხან კი შვილიშვილად ასაღებდა, მთელი თავისი სახლ-კარი შიგ ჩაკეტილ ცოლთან ერთად გაქცევის წინა ღამით გადაწვა. ეს 1643 წელს მოხდა და მას წინ ხეტიალის ათი წელი ედო. ის იყო სტამბოლში, რომში, სტოკჰოლმში, “გამუსლიმანდა”, კათოლიკებთან ერთად ღებულობდა “საკრამენტოს კურთხევას”, გადავიდა ლუთერანობაში. იგი ჰოლშტინიამ (რაღაც სავაჭრო დათმობების გამო) გასცა. გზაში ტყვემ რამდენჯერმე სცადა თავისმოკვლა. აწამეს ჯურღმულში. მოსკოვში კი ოთხად გაგლიჯეს. დასჯამდე ცოტა ხნით ადრე ის თავის დედას, მონაზონ სტეფანიდას (ერისკაცობაში სოლომონიდას) პირისპირ შეახვედრეს, ტიმოშკამ ისიც არ ინდომა… ცრუ დიმიტრი კი პირიქით, სხვის დედას “ჩემულობდა”, ივანე მრისხანეს უკანასკნელ ცოლს.

თვითმარქვიათა უმეტესობა ნიჭიერი ხალხი იყო. ზნებრივად ჯანსაღ საზოგადოებაში მათ შეეძლოთ რაიმე კეთილი საქმენი აღესრულებინათ, მაგრამ ივანე მრისხანეს დიდმა სიცრუემ და ტირანიამ დაარღვიეს რუსული სული. ოცი წელიც კი არ გასულა მას შემდეგ რაც მთავარანგელოზმა მიქაელმა სული ამოართვა თავის თვითმარქვია მოწაფეს და რუსეთში არეულობა დაიწყო, სამოქალაქო ომი, როცა ყველა ყველას წინააღმდეგ იბრძოდა, ქვეყანა და ერი ბეწვზე ეკიდა. ასე გადაგვეხადა ჩვენ ისტორიის გაწკეპვლის, თვითკმაყოფილებისა და ყალბი ღვთივმიმსგავსებულობის გამო. იძულებულნი გავხდით კვლავ მოგვენანიებინა, გაგვეთავისებინა ეს ცოდვები და იყო ეს ხანგრძლივი მონანიება.
ლ. გუმილიოვი. მრისხანეს პოლიტიკური ღვთისმეტყველება ერთადერთი არ არის ისტორიაში. “ფილოსოფიური რწმენა”, უფრო ზუსტად ნეგატიური იდეოლოგია შთანთქავს ეთნოსს, რომელშიც მან თავშესაფარი ჰპოვა, ისევე როგორც ფერმკრთალი სპიროხეტა ხრავს ადამიანის ორგანიზმს და კვდება მასთან ერთად. ნეგატიური იდეოლოგიის გამარჯვება უფკრულში გადაჩეხვას ნიშნავს, მაგრამ რა არის “უფსკრული” მკითხველი არ არის ვალდებული ეს იცოდეს, ვიანიდან ამის ცოდნა სულაც არ არის იოლი.

XVIII ს-ში ლავუაზიემ შეიმუშავა ნივთიერების შენახვის კანონი, რომელიც სწორი არ აღმოჩნდა, უფრო სწორად კი – ზუსტი. წვამ ჰერმეტულ ჭურჭელში ქიმიკოსს იგივე წონა მხოლოდ იმიტომ უჩვენა, რომ მას ზუსტი სასწორი არ ჰქონდა. სინამდვილეში დაიკარგა ფოტონი, მაგრამ მატერიის დაკარგვა შეუმჩნეველი დარჩა ლავუაზიესათვის. ახლა ფიზიკოსებმა უკვე იციან, რომ ჰერმოდინამიკური პროცესების დროს იკარგება სინათლის ენერგიად გარდასახული ნივთიერება, რომელიც თავისი სისტემიდან გალაქტიკათა შორის უფსკრულში გადადის. ეს ანიჰილაციაა _ არა სიკვდილი, არამედ სიკვდილზე უარესი.

რადგან ეთნოგენეზისების პროცესებს აქვთ ენერგეტიკული ბუნება, მაშ, ცხადია, ეს ფიზიკური კანონზომიერება მათზეც ვრცელდება. ძველ ბრძენთ იცოდნენ ეს. მათ ამის პერსონიფიცირებაც კი მოახდინეს, როგორც ეს მაშინ იყო მიღებული და მას ლუციფერი – “ნათლის მომტანი” უწოდეს (არადა, სწორი იქნებოდა არასწორი თარგმანი _ ნათლის წამღები; სად? უფსკრულში!). უფსკრული კი ჯოჯოხეთს შეუსაბამეს, საშინელს, რაც კი მათ შეეძლოთ წარმოედგინათ. ისინი “უფსკრულის სულს” არ ურევდნენ უბრალო მიწიურ დემონებში, თავს ბუნების მოვლენებში რომ ავლენდნენ. მათთან ურთიერთობის მოგვარებას ცდილობდნენ, მსხვერპლს სწირავდნენ. უფსკრულის სული კი იყო მტერი, მასთან კონტაქტი წუთისოფლის ლხინზე უარის თქმას ნიშნავდა. სამყაროსადმი სიყვარულზე უარს ნიშნავდა, სრულ მარტოობას, უარყოფის პრინციპიდან გამომდინარე. როგორია ანტისისტემებისა და ანტიიმპულსების წარმოშობის მიზეზი? ის _ ადამიანთა გაცნობიერებულ ქმედებებშია, ვინაიდან დაბნევა და შეცდომა მხოლოდ ცნობიერებას ახასიათებს.

მიწას, სხვა პლანეტებისაგან განსხვავებით, აქვს ბიოსფერო, რომელსაც კოსმოსურ სხივთა შთანთქმისა და დაგროვების უნარი შესწევს (ეს ვ. ი. ვერნადსკის კონცეფციაა). ყველა ცოცხალი არსება მოკვდავია, მაგრამ საჭიროა სიკვდილის, ანუ დაშლის პროცესის კლასიფიცირება. სიკვდილი ორგანიზმულ დონეზე, როცა მოლეკულებად დაშლა მიმდინარეობს, ჩვეულებრივი მოვლენაა_ბიოსფერული ფენომენების არსებობის ფორმა. დაშლა ატომებად, ეს დროის მიერ წარმოქმნილი ენტროპიაა (ნ. ა. კოზირევისაგან განსხვავებით, მე ვფიქრობ, რომ დრო ენერგიას კი არ გამოყოფს, არამედ თანაბრად განავრცობს სივრცეზე, ესე იგი, კოსმოსს ქაოსად გადააქცევს). ეს პროცესი შექცევადია. ყველაზე ტრაგიკული კი _ ანიჰილაციაა, როცა დაშლა სუბატომურ დონეზე მიმდინარეობს, ამასთანავე გამოიყოფა სინათლის ნაწილაკები და ისინი გალაქტიკათა შორის უფსკრულში ცვივა. ეს “ნათლის წარტაცება” შეიძლება განვიხილოთ, როგორც უდიდესი უბედურება, დედამიწის გამაღატაკებელი უბედურება.

ყველაზე არსებითი კი ისაა, რომ პლანეტა დედამიწაზე მხოლოდ მზის სინათლის დაგროვება კი არ მიმდინარეობს ფოტოსინთეზის გზით, არამედ მისი შემოქმედებით ფორმებად გარდასახვა და ირაციონალური ცნებებისაკენ _ სიყვარულისა და ჭეშმარიტბისაკენ სწრაფვაც. ეს პროცესები ჩვენ შეიძლება განვიხილოთ როგორც სიკვდილის მესამე ფორმის “ნათლის წარტაცების” დაძლევა და როგორც ბრძოლა ანიჰილაციასთან, ე. ი. უფსკრულთან.

იქნებ, უფსკრული ძველთაძველი თაობებისა და იდელისტი ფილოსოფოსების ფუჭი ფანტაზიაა? ასეთ შემთხვევაში განა ღირს მის შესახებ საუბარი? ჩანს, ღირს. თანამედროვე ფიზიკაც ოპერირებს ამ ცნებებით, თუმცა თავისებურად, იგი მას ვაკუუმს უწოდებს.

უფსკრული _ ეს უფსკერო სივრცეა, უსასრულო და აქედან გამომდინარე, უსაწყისოც. დასაწყისი და დასასრული კი ნივთიერების ყველა ნაწილაკს, ენერგიის ყველა იმპულსს გააჩნია. მაშასადამე, უფსკრული ეს სიცარიელეა.

თანამედროვე მონაცემებით ნივთიერებების 98 პროცენტი ვარსკვლავებსა და პლანეტებზეა თავმოყრილი, ხოლო მათ შორის სივრცე ამოვსებულია კოსმოსური მტვრით და განმსჭვალულია ელემენტარული ნაწილაკების ნაკადებით. ყველა ისინი სიცარიელეში სიცარიელის, ვაკუუმის წყალობით მოძრაობენ. სიცარიელის გარეშე მოძრაობაც არ იქნებოდა, რადგან ნებისმიერი იმპულსი სივრცის იმავე წერტილში ჩაქრებოდა, სადაც ის დაიწყო. რამდენადაც, მოძრაობა არის ყველგან, ელექტრონები, თუნდაც ყველაზე მკვრივ ნივთიერებაში, ატომური ბირთვის ირგვლივ მოძრაობენ _ მაშასადამე, ვაკუუმი მსჭვალავს მატერიას, ისევე როგორც მატერია (ნივთიერებას+ენერგია) მსჭვალავს ვაკუუმს, ჩვენთვის დაფარულ და გაუგებარ ფიზიკურ სამყაროს, რომელიც ჩვენი რეალური სამყაროს ნაწილი არ არის.

ვაკუუმი ეს უისტორიო სამყაროა. სივრცის ყოველ უმცირეს მოცულობაში განუწვეტლივ იბადებიან წყვილები: “ნაწილაკი-ანტინაწილაკი”, მაგრამ იქვე ერთურთით ნადგურდებიან, ანიჰილირდებიან, გამოსცემენ სინათლის კვანტებს, რომელნიც თავის მხრივ “ცვივიან არსად”. საბოლოოდ კი არაფერი გვაქვს, თუმცა, ნებისმიერ მიკრომოცულობაში ყოველთვის არსებობს ნაწილაკთა მრავალგვარობაც და კვანტების გამოსხივებაც, ის წარმოქმნისთანავე ნადგურდება, თან არის, თან არც არის. ამ მოვლენას, “ვაკუუმის ნულოვან მერყეობას უწოდებენ, ხოლო იმ უბედურ ნაწილაკებს, რომელნიც არსებობენ და იმავდროულად არ არსებობენ, ვირტუალური ნწილაკები ჰქვიათ.
ძველების გაგებით, რომელთაც უკვდავი სული სინათლის ნაწილაკად მიაჩნდათ, განა ეს ჯოჯოხეთი არ არის? ეს ნაწილაკი, ხდება რა ვირტუალური, სიცოცხლისმიმღები რელიგიების თვალსაზრისით, იტანჯება. კონტაქტი მატერიასა და ვაკუუმს შორის ხომ მუდმივია. ვინაიდან იგი, ვაკუუმი, თვით ატომებშიც არსებობს, სადაც ნაწილაკები ბირთვის გარშემო ბრუნავენ.

თუ სიცარიელეზე ძლიერი ელექტროველით ვიმოქმედებთ, მაშინ ვირტუალური ნაწილაკები რეალურად გადაიქცევიან და ჯოჯოხეთიდან თავდახსნასაც შეძლებენ. მაგრამ ორერთიანი სამყაროს საფუძველი “სიცარიელეა”, ნივთიერება, ველები და გამოსხივება კი – მხოლოდ ჭავლი მის ზედაპირზე. ვაკუუმი ამ ჭავლის გარეშე ვერ გამოავლენდა თავის თავს, ვერ მიიღებდა ნივთიერებებისა და სინათლის იმ რეალურ ნაწილაკებს, რომელთაც ის ვირტუალურად გარდაქმნის. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, იმ არსებობასაც კი დაკარგავდა, რომლის წყალობითაც მისი აღმოჩენა შეიძლება, ხოლო ნივთიერება და ენერგია _ მოძრაობის უნარს. ამგვარად, სუბსტანციისა და სიცარიელის გაყოფა სამყაროს დასასრულია, ყოველ შემთხვევაში, ისეთი სამყაროსი, რომელშიც ჩვენ ვცხოვრობთ და რომელსაც ჩვენ ვსწავლობთ. მაგრამ, აი, რა არის საინტერესო: პრობლემის ასეთი დაყენება ჯერ კიდევ ორი ათასი წლის წინათ იყო ცნობილი, შეიძლება უფრო ადრეც. მაგრამ მაშინ ფიზიკის გარეშეც იოლად გადიოდნენ. მას ფილოსოფიით ცვლიდნენ. ჩვენი ერის დასაწყისში უფრო გავრცელებული ფილოსოფემები სამყაროს ბიპოლარობას ამტკიცებდნენ და მხოლოდ ერთში ვერ თანხმდებოდნენ, რა ჩაეთვალათ ბოროტებად და რა სიკეთედ. ბუნებრივია, მოხდა სისტემებად დაყოფა: სიცოცხლის მოტრფიალენი, რომელთა თანახმად, სუბსტანცია სიკეთეა, სიცრიელე, ესე იგი, უფსკრული კი _ ბოროტება და სისტემები, რომელთაც მიაჩნიათ, რომ მატერია თავის სიბნელეში ახვევს სულს, ფარავს და ტანჯავს მას. სული თუ ცნობიერების ნაწილი კი განთავისუფლებასა და რეალური მდგომარეობიდან ვირტუალურ მდგომარეობაში გადასვლას ცდილობს. ორივე თვალსაზრისი ერთნაირად დაუსაბუთებელია. გემოვნების მიხედვით შეიძლება ნებისმიერის არჩევა. მაგრამ აქვე თავს იჩენს ყოფაქცევის ორივე დომინანტსა და შესაბამისად ფსიქოლოგიებს შორის განსხვავება, რომ პოპულაციური ყოფაქცევა და პოპულაციური ფსიქოლოგია ბიპოლარულნი არიან. ერთ პოლუსზე დგას დერსუ უზალა, ვ. კ. არსენიევის მიერ შექმნილი სახე და მეორეზე _ დდტ-ს ე. წ. დუსტის გამომგონებელი, რომლის სახელის ცოდნაც კი არ მინდა. მაგრამ საქმე მხოლოდ ქიმიურ მეცნიერებათა წარმატებებში როდია.

პასიონარული კაცი, თუნდაც პალეოლითური ტექნიკით შეიარაღებული, შეძლებდა თავის ირგვლივ ყოველგვარი სიცოცხლე მოესპო, თანაც ისე, აზრადაც არ მოსვლოდა, რომ ამით თავის შთამომავლობას ღუპავს. მაგალითად: ბუნებისადმი პრიმიტიული, დუალისტური დამოკიდებულება, ცხოველების “სასარგებლო” და “მავნე” ცხოველებად დაყოფა _ უკვე თეორიულად ამკვიდრებდა ბიოცენოზის დარღვევას, რომელთა გარეშე ვერც ცხოველები იარსებებენ და ვერც ფრინველები. მაგრამ ძველად უბრალო ადამიანისათვის ეს ცნობილი არ იყო და არც ახლაა ბევრისათვის ცნობილი. ბიოცენოზის საფუძვლების უცოდინარი ძველი დროის ადამიანები კი სწორედ ასე უნდა მოქცეულიყვნენ, მაგრამ საშინელი განადგურების პაროქსიზმები (რაიმე გრძნობის უეცარი მოწოლა. ქ.ჯ.) არც ხშირი იყო და არც საყოველთაო. ესეც ბუნებრივია, რადგან ადამიანი მხოლოდ თავისუფალი ნების ნებისმიერ სიტუაციაში არჩევანის უფლების მქონე სოციალური ერთეული კი არ არის, არამედ მიწის ზედაპირის ორგანული ელემენტი, ბიოსფეროსთან ინსტინქტებით უწყვეტად დაკავშირებული, რაც მას უფლებას აძლევს არ დაიღუპოს.

ცნობიერების განმსაზღვრელი სოციალური ყოფიერება ნამდვილად გამოდის ჰომო საპიენსის ბიოლოგიის საზღვრებდან. ის და მხოლოდ ის აძლევს თითოეულ ადამიანს და თითოეულ სოციალურ მთლიანობას შესაძლებლობას არჩევანი გააკეთოს სამყაროს ტვირთისაგან განთავისუფლებას, ვაკუუმისაკენ სწრაფვასა და ცოცხალი ბუნების ნებისმიერი დეფორმაციისაგან დაცვის სურვილს შორის. აქ ხომ სიყვარულის ობიექტი რეალობაა, ჩვენ გარეშე და ჩვენს დაუკითხავად არსებული, სხვანაირად რომ ვთქვათ, ადამიანების გაცნობიერებული მოღვაწეობა ამ ორიდან ერთისკენ შეიძლება იქნას მიმართული. ბიოლოგიურ პროცესებთან დაკავშირებულ ქმედებებს კი არჩევანის უფლება არა აქვთ. ანთროპოგენური ლანდშაფტების ისტორიის დეტალური განხილვისას იბადება აზრი, რომ საქმეების, ე. ი. ადამიანთა გაცნობიერებული სწრაფვის პროდუქტების პარალელურად მიმდინარეობს ბიოსფეროში ადამიანის თანამონაწილეობასთან დაკავშირებული სტიქიური პროცესები. აი ეს კი უკვე ბუნების მოვლენებია (ფენომენები), რომელნიც მდგომარეობას აყალიბებენ ადამიანის ირგვლივ (გეოგრაფიული გარემო) და ადამიანის სხეულის შიგნით (უმაღლესი ნერვული მოქმედებების ფიზიოლოგია). ერთნიც და მეორენიც ზემოქმედებენ როგორც კერძო ადამიანის, ასევე კოლექტივებისა და ეთნოსების ქცევებზე. ეს ზემოქმედებანი ხორციელდება ხან წყალდიდობებისა და გვალვების, ხან კი კოსმოსურ გამოსხივებათა მეშვეობით, რომელნიც იონოსფეროს გაარღვევენ ხოლმე და დედამიწის ზედაპირს აღწევენ. ადამიანებმა, როგორც წესი, არ იციან, რა იწვევს მათში შემოქმედებით აღმავლობას, ან პირიქით, დეპრესიებს. მეცნიერებას შეუძლია ამ მიზეზების პოვნა.

ადამიანები უაღრესად არათანამიმდევრულად იქცევიან. სხვა განვითარებული ცხოველებისაგან განსხვავებით კაცი არა მხოლოდ იცავს მის დამტევ ლანდშაფტს, არამედ ხანდახან გამოუსწორებელ ზიანსაც აყენებს, გამოუსადეგარ, მკვდარ მიწად აქცევს მას. კაცი, როგორც ბუნების სახეობა, ვნებს თავისთავს, ვინაიდან შთამომავლობას არსებობის საშუალებას უსპობს. პასუხი ჩვეულებრივ კითხვაზე – რატომ აკეთებს ამას? – ძნელია. ეთნოგენეზები, როგორც ზებუნებრივი მოვლენები, ბიოსფეროსათვის უვნებელია, მაგრამ ორი პირობის დამთხვევისას შეიძლება დამღუპველნიც აღმოჩნდნენ. პირველი, როცა იცვლება ფაზები, რის დროსაც ეთნოსი დროებით კარგავს მისთვის დამახასიათებელ ელასტიურობას და გარეგანი ზემოქმედებისადმი წინააღმდეგობას, როცა ერი ავადაა. მეორე, აქტიური ეთნოსთაშორისი ურთიერთობების (მიგრაციების ჟამს), რომელნიც თავისთავად გაბათილებადია, ვინაიდან ეთნოსი ნებისმიერ ფაზაში პრაქტიკულად გაუნადგურებელია. ეს ისე უნდა გავიგოთ, რომ ჯანმრთელი ეთნოსის გასანადგურებლად იმდენად დიდი ძალების დახარჯვაა საჭირო, რომ როგორც წესი, ის მათ მეზობლებს არა აქვთ ხოლმე და თუნდაც ჰქონდეთ, მათი ხარჯვა ხდება მიზანშეუწონლად.

დავუშვათ, რომ ახალი სახლის ასაშენებლად საჭიროა იმავე ადგილზე მდგარი ძველი სახლის დანგრევა. ეს ბუნებასა და ისტორიაში ფორმათა ჩვეულებრივი ცვალებადობაა. ასეთ დროს კარგი მუდამ უკეთესით როდი იცვლება, მაგრამ რეალურით, ეპოქის შესაფერისით ყოველთვის. ასე ვითარდება ნებისმიერი სისტემა თვით დაცემის ეპოქებშიც კი, როცა კულტურისა და ბუნებრივი გარემოს არასაჭირო ელემენტები ვერ ჰპოვებენ საყრდენს და წარსულად იქცევიან.

მაგრამ როცა კულტურის ძეგლი (სასახლე, ბაღი, სურათი), ან ბუნების ძეგლი (ტყე, ტბა, ბიზონების ჯოგი) ნადგურდება და არაფრით იცვლება, ეს უკვე განვითარება კი არა, მისი დანგრევაა, სისტემა კი არა – ანტისისტემაა. ნანგრევები და გვამები შთამომავლობისათვის ვერც განვითარდებიან, ვერც შეინახებიან. დინამიკას ცვლის სტატიკა, სიცოცხლეს – სიკვდილი, სტრუქტურის ცვალბადობას – ანიჰილაცია. შეიძლებოდა გვეფიქრა, რომ ვანდალიზმიც პასიონარიზმის ფუნქციას წარმოადგენს და მაშასადამე, როგორც კანონზომიერების ვარიანტი ბუნების მიერაა განსაზღვრული. არა! პლანეტების ბუნებაში ანიჰილაციის პროცესები არ შეინიშნება. იქ გამუდმებული დაგროვება მიმდინარეობს, რისი წყალობითაც არსებობს ბიოსფეროს სხეული – მილიარდი წლობით მატერიალიზებული მზის სინათლე და ვარსკვლავები.

პასიონარული ბიძგები (ასევე ბუნების მოვლენები) იძლევიან ადაპტაციური სინდრომის წარმომშობ შემოქმდებით იმპულსებს, რომელთა მეშვეობითაც ეთნოსი ყოველთვის ეთვისება მისთვის ნიშანდობლივ ლანდშაფტს. მაგრამ თუკი ეთნიკური ჯგუფი მისთვის არახელსაყრელ პირობებში აღმოჩნდება, ან თავის ნაჭუჭში იკეტება, ან ანგრევს მისთვის არასასურველ გარემოს: იღუპებიან დაუცველი ცხოველები, ყვავილები, ლამაზი მთები და ანკარა მდინარეები. ასე განადგურება კი მხოლოდ უცხოს შეუძლია, თავისიანს გაუჭირდება ეს.

მიგრაცია, თავისთავად ჯერ კიდევ არ არის ანტისისტემა და არც ანტისისტემის წარმოშობის მიზეზი. ეთნიკური მიგრაციები ადამიანთა ჩამთრევი სტიქიური პროცესებია, ადამიანებისა, რომელთაც ჰგონიათ რომ უცხო ქვეყანაში თავიანთი ნებით მიდიან. ამერიკისაკენ ადამიანებს მათივე პასიონარული ძალა უბიძგებდა. ის უშლიდა ხელს დაკმაყოფილებულიყვნენ მოკრძალებული ცხოვრებით სადმე კენტსა და მეკლენბურგში. შინ ხომ ჰქონდათ მათ საჭმელი, საფარი, ჰყავდათ ქალი. მისურის ხეობაში კი ყოველივე ამის მოპოვება დიდი შრომითა და რისკით ხდებოდა. არც კანადის პრერიებსა და ტყეებში იყო ცხოვრება ევროპის სოფლურ იდილიაზე ნაკლებ უშინაარსო. ამგვარად, ჩვენ აქ ვხვდებით ბუნების დეტერმინიზებულ მოვლენას, რომლის მიმართ ადამიანს მორალური პასუხისმგებლობა არ აკისრია, თუნდაც ამ დროს მშვენიერი ხელუხლებელი კულტურა კვდებოდეს. სამწუხაროა, რა თქმა უნდა, მაგრამ რა ვქნათ? მაგრამ თუ მიგრანტი ინდიელ ბავშვს მოკლავს, რათა სკალპისათვის პრემია მიიღოს, თუ დაასმენს, რომ მეზობელი ჯადოქარი და კუდიანია, რის შემდეგაც თანასოფლელები მას დაწვავენ, თუ გასაოცარ ხის ტაძარს გადაბუგავს ტყეში, ან გზააბნეულ მგზავრს გადაარჩენს სტეპში – მაშინ ეს უკვე მისი საქმეებია, რომელთა გამოც თავისი სინდისის წინაშეა პასუხისმგებელი. განსხვავება მოვლენებსა და საქმეებს შორის პრინციპულია, რადგან საქმენი შეიძლება შეასრულო, ან არ შეასრულო. ისინი თავისუფლების ზოლში იმყოფებიან.

ადამიანის ყველა ქმედებას ხელმძღვანელობს ანგარიში, პირადი სარგებლის შეგრძნება, რასაც ის სხვათა სიცოცხლეს მსხვერპლად სწირავსო – ასე მსჯელობდნენ XVIII ს-ის ფრანგი მატერიალისტები და თავიანთ შეხედულებებს მატერიალიზმს უწოდებდნენ. ისტორიის შესწავლა კი გვიჩვენებს, რომ ისინი ცდებოდნენ. არსებობს თავგანწირვა სხვათათვის, სამშობლოსათვის-პატრიოტიზმი, რასაც ვერანაირი სარგებლითა და ანგარიშით ვერ ახსნი და ხელოვნების ნიმუშებისა და ბუნების ლანდშაფტების უაზროდ განადგურება _ ვანდალიზმი. ეს ფაქტები ისტორიის მიერ არის დაფიქსირებული. მათი განხორციელება კი მხოლოდ პასიონარული ენერგიის არსებობის შემთხვევაში შეიძლება. თუმცა, მის მიმართულებას სხვა რამ განაპირობებს. გავიხსენოთ, რომ გუთები, რომელთაც რომი აიღეს, მხოლოდ კონტრიბუციით დაკმაყოფილდნენ. ამდენადვე პასიონარული, ამავე კულტურულ დონეზე მყოფი და ასევე არიანელობის აღმსარებელი ვანდალები კი იმდენად არ ძარცვავდნენ, რამდენადაც ანგრევდნენ მშვენიერ შენობებს, ამსხვრევდნენ მარმარილოს ქანდაკებებს, ანადგურებდნენ მოზაიკას, ფხეკდნენ ფრესკებს. სწორედ ამ უაზრობამ გააოცა თანამედროვენი. ეს მოველნა ბოლო საუკუნეებში აქა-იქ კვლავ შეინიშნება.

გუთებისა და ვანდალების ბედი სხვადასხვანაირი აღმოჩნდა. გუთებმა ესპანეთში მტკიცე სამეფო შექმნეს, ერთიან პოლიტიკურ სისტემაში შეუერთდნენ ისინი ადგილობრივ მოსახლეობას და ამის შედეგად მონოლითურ ეთნოსად – ესპანელებად ჩამოყალიბდნენ. ვანდალები კი აფრიკაში მანამდე მძვინვარებდნენ – სანამ ველიაზარის არცთუ დიდმა კორპუსმა მათი ციხეები, რომლებშიც ისინი აბორიგენების რისხვას ემალებოდნენ, არ დაანგრია. ამის შემდეგ ვანდალებმა შეწყვიტეს არსებობა. გამოდის, რომ ორ მეზობელ სისტემას ჰქონდა სხვადასხვა ნიშნები და დიამეტრალურად საპირისპირო მხარეებისაკენ ვითარდებოდა.

ვანდალიზმი არ შემოისაზღვრება ხელოვნების ძეგლებით. იგი მაშინ უფრო დამღუპველია, როცა მისი ობიექტი დაუცველი ბუნება აღმოჩნდება, როცა ადამიანი ლანდშაფტის შეუქცევად დესტრუქციას ახდენს. ვანდალიზმი არ შეიძლება არსებობისათვის ბრძოლის ფორმად მივიჩნიოთ. ის უნდა განვიხილოთ როგორც დანაშაული შთამომავლობის წინაშე, რომელთაც დასაჭურისებულ პლანეტაზე მოუწევთ არსებობა. მიგრაციისაგან განსხვავებით, ვანდალიზმი მიეკუთვნება არა მოვლენებს, არამედ საქმეებს. ეს უდავოა, მაგრამ დაკავშირებული მაინც თუა ასეთი უმსგავსობა პასიონარობასთან? რა თქმა უნდა! თუმცა მისი ხასიათიც განსაკუთრებულია, გენეზისი კი – არაბუნებრივი, არამედ სიტუაციური. ორივე ეთნოსი შეჯახებამდე პასიონარობის სხვადასხვა დონის მქონე ნორმალური სისტემებია. მათი შეთავსებისას კი პასიონარობის ნაკადი მაღლიდან დაბლისკენ მიემართება, ასე რომ, იწყება საერთო დონის გათანაბრება. სწორედ ეს ენერგეტიკული პერიოდი წარმოქმნის ენერგიის იმ ფორმას, რომელიც კვებავს წარმოშობილ ანტისისტემას, ანუ ნეგატიური მსოფლშეგრძნებების ადამიანთა სისტემურ მთლიანობას. ასეთი ბალანსის გამო ორივე სისტემა ზარალდება. ვანდალიზმი ერთნაირად უცვლის ფორმას იმათაც, ვისაც ანადგურებენ და იმათაც ვინც ანადგურებს. დამაქცევარნი ვერ შეძლებენ ნანგრევებსა და გატიალებულ მიწებზე ცხოვრებას. ქცევის ორ ურთიერთგამომრიცხავ მიმართულებას ჩვენ უბრალო საუბარში ბოროტებასა და სიკეთეს ვუწოდებთ და თან ერთმანეთშიც არ ვურევთ, ვინაიდან სიკეთე და ბოროტება სულაც არ წარმოადგენს ერთმანეთის სარკისებურ ასახვას. ისინი სულ სხვა სტიქიონებია. და აი აქ დროულია ის ათვლის სისტემა, რომლითაც ვაკუუმი უპირისპირდება სუბსტანციას, ხოლო, ძველების გამოთქმით, უფსკრული _ “შექმნილ სოფელს”. განა შესაძლებელია “კეთილი” და “ბოროტი” ადამიანების გარჩევა, ან როგორ მოვახერხოთ ეს? ადამიანთაგან ხომ არავინ იტყვის, მსოფლიო ბოროტებას ვემსახურებიო. დიახ, პერსონალურ დონეზე ცნობა შეუძლებელია, მაგრამ ხომ არსებობს პოპულაციური კრიტერიუმი – დამოკიდებულება გარემომცველ სამყაროსთან. ყური მივუგდოთ იმას, რასაც ორივე მიმართულების წარმომადგენელნი ამბობენ, წრფელად დარწმუნებულნი თავიანთ სიმართლეში.

პირველი პოზიცია: მატერიალური სამყარო საშინელებაა და არა აქვს არსებობის უფლება, ვინაიდან ყოველივე ცოცხალს სიკვდილი ელის, რაც არარად ქცევაა. მეორე პოზიცია: სამყარო მშვენიერია, სიცოცხლის მარად თანმდევი სიკვდილი კი უბრალოდ რთული, გაუსაძლისი სიტუაციებიდან გამოსავალი. სიკვდილი სიკეთეა, რადგან ის (სიკვდილზე უარესი) ზემსოფლიური ბოროტების, უსამართლობის, წყენისა და ტანჯვისაგან გვიხსნის ხოლმე. ორივე პოზიცია თანმიმდევრულია, სურვილისამებრ შეიძლება ნებისმიერის არჩევა.

პირველ პოზიციაში – მოცემულია სწრაფვა დისკრეტული (სხვადასხვა ნაწილებისაგან შემდგარი ქ.ჯ.) სისტემები (ბიოცენოზი) ხისტი სისტემებით შეიცვალოს, რომელნიც განვითარების ლოგიკის თანახმად, ცოცხალ ნივთიერებას მკვდრად აქცევენ, მკვდარს, თერმული რეაქციების მეშვეობით, მოლეკულებად, მოლეკულებს – ატომებად, ატომებს – რეალურ ნაწილაკებად, ეს რეალური ნაწილაკები კი ანიჰილირებისას ვირტუალურნი გახდებიან. ასეთი განვითარების ლიმიტი ვაკუუმია და პირიქით, სისტემის გართულებისას, როცა სიკვდილ-სოცოცხლე ხელიხელ ჩაკიდებული დადის, ჩნდება მრვალფეროვანება, რაც მყისვე გადაეცემა ფსიქოლოგიურ სფეროს და წარმოშობს ხელოვნებას, პოეზიას, მეცნიერებას. ხოლო ყოფიერების ამ სევდა-სიხარულის საზღაურის გადახდა ჩვენ, ცხადია, კანონზომიერი ფიზიკური სიკვდილით გვიწევს. აქ არ არის ლოგიკა, ვინაიდან თეზისის სისწორე ცდასა და ინტუიტიურ განზოგადოებებშია მოცემული. გზათა არჩევანი თავისუფალია. ასეთია კონტროვერზა.

ყველაზე საინტერესო კი ის არის, რომ ეს შეინიშნება ჩვენი დროიდან (თანამედროვეობიდან) ახალ ერამდე, ეგზისტენციალიზმიდან გნოსტიკოსებამდე, ბუდისტ-მაჰაიანელებამდე, მანიქეველებამდე _ პირველი პოზიციის ამ აპოლოგეტებამდე.

ეთნოსი, როგორც სისტემა, განუზომელად აღემატება ადამიანს, ესე იგი, პერსონა-სისტემებს. თუმცა კანონზომიერება აქაც და იქაც ერთია. ეთნოსს შეუძლია ჰომეოსტაზამდე (მდგრად წონასწორობამდე ქ. ჯ.) მიაღწიოს და განთავსებული ლანდშაფტის უმაღლესი წევრი გახდეს, ან სხვა ეთნოსთან შეჯახებისას წარმოქმნას ქიმერა და ამით “თავისუფლების ზოლში” შეაბიჯოს. მხოლოდ მეორე ვარიანტის დროს წარმოიშობა ქცევის ისეთი სინდრომი, რომელსაც თან კულტურისა და ბუნების განადგურების სურვილი ახლავს. ვაკუუმი არც სუბსტანციური სამყაროს სარკისებური ასახვაა, არც – ანტისამყარო, არამედ განსაკუთრებული თვისებების სამყარო. ამიტომაა, რომ მატერიალური სამყაროსა და ვაკუუმის შეწყვილებისას ჰარმონია კი არ წარმოიშობა, დაპირისპირებულთა მუდმივი ბრძოლა მიმდინარეობს.

ეს ბრძოლა ენერგეტიკული იმპულსების დონეზე ხორციელდება, რასაც ძველები “ძალებს” უწოდებდნენ. იმპულსთა რიცხვს განეკუთვნება პასიონარობაც. სუპერეთნიკურ დონეზე კონტაქტების კრიტიკული კოალიზიებისას (ინტერესთა შეჯახებისას ქ.ჯ.) ის, როგორც უპიროვნო ძალა, თანაბრად კვებავს ადამიანთა მოღვაწეობის ორივე მიმართულებას, ადამიანებისას, რომელნიც საუბედუროდ ქიმერულ სისტემებში აღმოჩნდნენ.

ასეთი დაყოფის მექანიზმი იმდენად რთულია, რომ მისი განმარტების შემოთავაზება მხოლოდ ჰიპოთეზის სახით შეიძლება. მაშ, სხვაგვარად როგორ უნდა ავხსნათ ცნობიერებიდან მომდინარე იმპულსები ისე, რომ იდეალიზმსა და ენერგიის შენახვის კანონთან წინააღმდეგობაში არ მოვიდეთ?

დიდ ვერნადსკის მეორე ბიოქიმიური პროცესისას _ ატომთა ბიოგენური მიგრაციების ზრდის _ ევოლუციის მიმართულებისა და ნოოსფეროდ გადაქცევის შესახებ თეორიის განხილვისას, დასცდა მოსაზრება: “ადამიანთა გონება ენერგიის ფორმას კი არ წარმოადგენს, არამედ წარმოქმნის მოქმედებებს, ერთგვარად რომ პასუხობენ მას (კურსივი ჩემია _ ლ. გ.). აღვნიშნავ რა მას, როგორც ემპირიულ აქტს, მე ვფიქრობ, რომ სამეცნიერო მონაცემების შემდგომი განვითარება საშუალებას მოგვცემს, თავი დავაღწიოთ მოჩვენებით წინააღმდეგობებს… ენერგიის შენახვის კანონთან”. ეს ერთგვარი არამთავარი მოსაზრება უფრო მთავარი და პერსპექტიულია, ვიდრე სწავლება ნოოსფეროზე, რომელსაც ის კატეგორიულად ეწინააღმდეგება. პასუხი ხატოვანი სახით მოვიდა. მისითვე შეიძლება ექსკურსის დაწყება.

გოგონა ბურთს ესვრის კედელს, ბურთი უკან ხტება. კედელმა კი არ უკუაგდო ბურთი, არამედ აისხლიტა. ეს პროცესი მარტივია, მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი კი _ ნათელი. მაგრამ თუკი ასეთივე პროცესი საუკუნეების განმავლობაში გრძელდება, მონცემები კი მის შესახებ არასრული, ხან კი ბუნდოვანია, მაშინ კავშირი ბიოსფერულ იმპულსს, გოგონას ხელსა და საპირისპირო მოძრაობას _ კედლიდან ასხლეტილ ბურთს შორის შეიძლება დაიკარგოს. მკვლევარს მოეჩვენება, რომ კედელმა უკუაგდო ბურთი და მასში უკუკავშირის მაგივრად პირდაპირ კავშირს დაინახავს.

თუკი დავუშვებთ, რომ ფილოსოფიური კონცეფციების, რომანების, მითების, ლეგენდებისა და ა. შ. შემქმნელი ადამიანური გონება არის გზა არა ნოოსფეროს, არამედ ეკრანისაკენ, რომელიც ბიოქიმიურ იმპულსებს ისევე აირეკლავს, როგორც სარკე მზის სხივებს და მათ ათინათად გარდაქმნის, მაშინ ენერგიის შენახვის კანონთან წინააღმდეგობა ქრება და ადამიანის ცნობიერებაში დაფიქსირებული ბიოქიმიური იმპულსის უკანა გზა იქნება ის, რასაც მიღებულია, მსოფლშეგრძნება ეწოდოს და რაც არ უნდა ავურიოთ ცნობიერების ისეთ გამოვლინებაში, როგორიცაა მსოფლმხედველობა.

ეს თუ მართლაც ასეა, გამოდის, რომ ჩვენ დაგვიჭერია კავშირის მექანიზმი სულიერ კულტურას, მათ შორის სპეკულატურ (გონითმისაწვდომი) ფილოსოფიასა და ბიოსფეროს შორის, რომელსაც ჩვენ თვითონ მივეკუთვნებით. დასკვნა მართლაც მოულოდნელია. ვაკუუმი ცოცხალი ნივთიერებების ენერგეტიკული დამსაზღვრებელი გამოდის. სრულყოფილებისათვის სწორედ ის წარმოდგენს წინააღმდეგობას და არა სხვა ვინმე, სწორედ ის ამახინჯებს დედამიწის ბიოსფეროს. ვაკუუმი მისგანვე გამოსული იმპულსების მიმართულების შეცვლის ხარჯზე დარტყმებს აყენებს მას. ვაგრძელებთ რა ანალოგიებს, შეიძლება თქმა: ბუნების თავდაპირველი მოვლენა, ეკრან-დამსაზღვრებლის _ ვაკუუმისაგან უკუგდებული, გადაიქცევა ადამიანის თავისუფალი ნებით განპირობებულ ქმედებად, რისი შედეგების წინასწარმეტყველებაც შეუძლებელია. ისინი კეთილისმოქმედნიც შეიძლება აღმოჩნდნენ და დამღუპველნიც, მაშინ როცა მოვლენათა შედეგები ყოველთვის ნეიტრალურია: ისინი მათივე წარმომშობი ბიოსფეროსათვის სიკეთისა და ბოროტების, პროგრესისა და რეგრესის, სარგებლისა და ზიანის მიღმა რჩებიან. ბიოსფეროსათვის ნებისმიერი პროცესი სულერთია, გარდა გონებიდან მომდინარისა.

შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ ჰიპოთეზა ვაკუუმის როლის შესახებ ავტორის ექსტრავაგანტური თვალსაზრისია, მაგრამ რადგან არსებობენ საყოველთაო ფილოსოფიური სისტემები მილიონი თაყვანისმცემლით, რომელნიც ვაკუუმს თავიანთ იდეალად თვლიან, ეს განწყობილებანი ბუნებისა და კულტურის დასაცავად სულერთნი სულაც არ არიან.

დავსვათ საკითხი ასე: რა არის საერთო ისმაელიტელობას, კარმატობას, მარკიონიტობას, პავლიკიანელობას, მანიქეველობას, ბოგომილობას, ალბიგოელობასა და სხვა ანალოგიურ სისტემებს შორის ეგზისტენციალიზმამდე?

რწმენის, დოგმატიკის, ესქატოლოგიისა და ეგზეგეტიკის გენეზისის თვალსაზრისით _ არაფერი. მაგრამ არის ერთი ნიუანსი, რაც ამ მსოფლმხედველობებს ანათესავებთ _ ეს სიცოცხლის უარყოფაა, რაც იმაში მდგომარეობს, რომ ჭეშმარიტებისა და სიცრუის დაპირისპირების ნაცვლად ხდება მათი გატოლება. აქედან კი წარმოიშობა კაცთმკვლელობის პროგრამა. თუკი რეალური ცხოვრება არ არსებობს, რასაც ისინი განიხილავენ როგორც ილუზიას (ტანტრიზმი), როგორც მირაჟს სარკის ანასახში (ისმაელიტელები), როგორც სატანის შემოქმედებას (მანიქეველები), მაშ აღარავინაა შესაბრალისი, სიბრალულის ობიექტი არ არსებობს. არ არის საჭირო სიბრალული _ ღმერთს არ ცნობენ, მაშასადამე, პასუხსაც არავის წინაშე აგებენ: არც ღირს სიბრალული, ვინაიდან ეს იმას ნიშნავს, რომ გაგრძელდეს უაზრო და ავადმყოფური ტანჯვა არსებისა, რომელიც თავისთავად მოჩვენებითია. და თუ ეს ასეა, ობიექტის არარსებობისას სიცრუე უტოლდება ჭეშმარიტებას და შეიძლება პირადი მიზნებისათვის, როგორც ერთის, ისე მეორის გამოყენება.

ა. პანჩენკო. ჭეშმარიტად, მხოლოდ ყოფიერება კი არ განსაზღვრავს ცნობიერებას, ცნობიერებაც განსაზღვრავს ყოფიერებას. დამაქცევარის ტიპი _ ეს, როგორც ჩანს, მსოფლიო და მარადიული ტიპია. რუსულმა ფოლკლორმა ვასკა ბუსლაევის ფიგურაში შეასხა ხორცი მას. ვასკას არა სწამს არც სიზმრის, არც ცხვირის დაცემინების, არც ყვავის ჩხავილის. “ის პირდაპირ შეურაცხჰყოფს სანუკვარ სიწმინდეებს” – სრესს ქალას, “ცარიელ თავს”, ბანაობს იორდანეში, გადადის დაურღვეველ აკრძალვას: მდინარე იორდანეში ნათელიღოთვით უფალმა იესო ქრისტემ.”ძველი ამბები” ვასკა ბუსლაევზე ეს არის გაფრთხილება იმის შესახებ, რომ სიმარჯვე უნდა გაწონასწორდეს “თავშეკავებით”, მაგრამ მარჯვე ადამიანები ასეთ გაფრთხილებას ყურად არ იღებენ ხოლმე და ისტორიულ სცენაზე კვლავ და კვლავ ჩნდებიან დამაქცევარნი.

ლ. გუმილიოვი. მივაგოთ თავისი წილი შუა საუკუნეთა ადამიანებს, ისინი თანამიმდევრულნი იყვნენ და ამიტომაც ჟღერდა მათი სიტყვები დამაჯერებლად. სინამდვილე ზოგჯერ ისეთი საშინელი იყო, რომ ადამიანები მზად იყვნენ ნებისმიერ ილუზიაში გადაშვებულიყვნენ: შედიოდნენ რა ფანტასმაგორიებსა და გრძნეულების სამყაროში, ისინი ამ სამყაროს ბატონ-პატრონნი ხდებოდნენ, უფრო ზუსტად, წრფელად სჯეროდათ, რომ ეს ასე იყო. ხოლო ის, რომ გარშემომყოფებზე თავიანთი თავისუფლებისა და ძალაუფლების შესაგრძნობად საჭირო იყო ჯვრისთვის მიფურთხება, ტამპლიერების მსაგავსად, ქააბის მეტეორიტის დამსხვრევა, ეს მათ სულაც არ ანაღვლებდათ. თუმცა, ამ გზებზე დამდგარნი ვერ ჰპოვებდნენ პიროვნულ თავისუფლებას. პირიქით, იმასაც კარგავდნენ, რაც მათ ამა თუ იმ პოზიტიურ სისტემაში თუნდაც უაღრესად შეზღუდულ საზღვრებში გააჩნდათ. იქ კანონი და ადათ-წესები მათზევე დაკისრებული მოვალეობების შესაბამისი უფლების გარანტიას აძლევდათ, აქ კი არანაირი უფლება არ ჰქონდათ. მკაცრი დისციპლინა მათ უხილავ ბელადს, ხუცესს, მასწავლებელს უმორჩილებდა, მაგრამ სამაგიეროდ ეს მათ შესაძლებლობას აძლევდა მაქსიმალური ზიანი მიეყენებინათ ახლობლისათვის. ეს კი ისეთი სასიამოვნო, ისეთი სასიხარულო იყო, რომ სიცოცხლის გაწირვაც ღირდა.

ნეოფიტები მხოლოდ უბედურებებსა და წყენინებებს როდი მიჰყავდათ ნეგატიურ სისტემებში. ადამიანები ხშირად ცხოვრობდნენ ცუდად, მაგრამ არა ყოველთვის და არა ყველგან. მღელვარე პერიოდებს მშვიდი ენაცვლებოდა, მაგრამ წყნარი სოფლური ცხოვრების ობივატელური სიმყაყე დიალექტიკური გზით მოქმედებდა და წანამძღვრების საპირისპირო შედეგს იძლეოდა. როცა პასიონარულ ყმაწვილს სიმაძღრემდე კვებავდნენ, მაგრამ რაღაც-რაღაცეების გაკეთებას, ან ლოგიკურ აზროვენებას უშლიდნენ, ის თავის დაფარულ ძალებთან შესაბამისობას ეძებდა და მას უარყოფის ქადაგებაში ჰპოვებდა, თან ყურადღებასაც არ აქცევდა იმას, რომ მის წინაშე დასახული მიზანი იყო ფანტაზია. ზღაპარი და მითი ყოველდღე იბადებოდა. მათ წინაშე უძლური იყო მეცნიერების მკაცრი დასკვნები და სინამდვილის პრაქტიკული პროგნოზები. I ათასწლეულში ისინი ყველა ქვეყნის ადამიანებს ითრევდნენ, გარდა რუსეთისა და ციმბირისა, სადაც ანტისისტემები არ იქმნებოდა.

ბოლო ფაქტი იოლი ასახსნელია. მტკიცე ანტისისტემების წარმოსაშობად ორი პარამეტრია აუცილებელი: ადგილობრივი ეთნოგენეზის დაკნინება, თუნდაც ფაზიდან ფაზაში გადასვლის მომენტი და უცხო ეთონისის დამკვიდრება. დაე, თუნდაც ორივე სისტემა პროცესის დასაწყისში იყოს დადებითი, შემოქმედებითი, როგორც ეკოლოგიის, ასევე კულტურის ასპექტში. შერევისას ისინი ანტისისტემას წარმოქმნიან, გვერდით მოვლენას, მონაწილეთა ნების გარეშე წარმოშობილს. რამდენადაც ძველი რუსეთი და ციმბირი XIII ს-მდე დაცული იყო გარეშე არასასურველი ზემოქმედებებისაგან, იდეები, მათ მკვიდრთა მსოფლმხედველობებისათვის უცხო, თუ მაინც აღწევდა, ევრაზიის ტყეებში ფეხს ვერ იკიდებდა. ჩემ მიერ შემოთავაზებულ იქნა ეთნოსის კონცეფცია, რომლის თანახმად, ეთნოსი სიხშირითა თუ რიტმით განსაზღვრული ბიოფიზიკური მერყეობის ველია. ახლა ეს მტკიცდება. როცა ორი განსხვავებული რიტმი ერთმანეთს ედება, წარმოიქმნება ერთგვარი კაკაფონია, რომელსაც ადამიანები ისე აღიქვამენ, როგორც ბუნების საწინააღმდეგოს, რაც ზოგადად მართალიცაა. ასეთ დროს ადამიანები მათი ხელისშემშლელი გეოგრაფიული გარემოსადმი სიყვარულს კარგავენ და მკაცრი ლოგიკით იწყებენ გამოსავლის ძიებას, თავიანთი სიძულვილის გამართლებას ასე მოუხერხებლად მოწყობილი სამყაროსადმი.

სწორედ ასეთი სიტუაცია წარმოიშვა ძველად ჩვენს ერამდე II-I სს-ების ელინისტურ სახელმწიფოებში. ალექსანდრე მაკედონელის ლაშქრობებამდე ელინები არ იცნობდნენ იუდეველთ და არც იუდეველნი აქცევდნენ ყურადღებას “იაკანს” – იონიელებს. სამაგიეროდ სელევკიდურ სირიასა და პტოლემაიოსთა ეგვიპტეში ისინი მეზობლები აღმოჩნდნენ. იუდეველებმა შეისწავლეს პლატონი და არისტოტელე, ელინებმა კი – ბერძნულად თარგმნილი ბიბლია. ორივე ეთნოსი იყო ნიჭიერი და პასიონარული, მაგრამ მათი მსოფლშეგრძნებების კონტაქტმა წარმოშვა გნოსტიციზმი, გრანდიოზული მომხიბვლელი ანტისისტემა. ელინელობის ირანელობასთან შეხვედრამ კი III ს-ში მანიქეველობა დაბადა, მძლავრი ანტისისტემა, რომელსაც სდევნიდნენ არა მარტო რომში, ბიზანტიასა და ერაყში, არამედ თვით სჯულშემწყნარებელ ჩინეთში, უფრო მოგვიანებით კი საფრანგეთშიც. ინდოეთში, სადაც ქუშანები და საკები შეიჭრნენ, II ს-ის დიდმა ფილოსოფოსმა ნაჰარჯუნამ სიცარიელის შესახებ სოფლის უარმყოფელი მოძღვრება (შუნიაგა) შექმნა და თან უარყოფის იმ დონემდე მივიდა, რომ საკუთარი არსებობაც კი ილუზიად გამოაცხადა. მანიქეველობა და ქრისტიანობა ერთნაირად აღიარებენ სამყაროში ორი სტიქიონის კავშირს. ეს სინათლე და წყვდიადია. მანიქეველები “წყვდიადს” უწოდებენ მატერიას, განსაკუთრებით სხეულს. ქრისტიანები კი მატერიალურ სამყაროს ღვთის ქმნილებად მიიჩნევენ და წმინდა ხორციელ ნეტარებებს: ქორწინებას, მხიარულებას, სამშობლოსადმი სიყვარულს ლოცავენ. ორივე მსოფლმხედველობის შეუთავსებლობა თვალნათლივია, ბრძოლა მათ შორის დღემდე არ დამთავრებულა.

მანიქეველებისათვის ყველზე მარტივი გამოსავალი თვითმკვლელობა იქნებოდა, მაგრამ მათ თავის დოქტრინაში სულთა გადასახლების შესახებ მოძღვრება შეიტანეს. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ თვითმკვლელს სიკვდილი ახალ დაბადებას მიუსჯის, აქედან გამომდინარე ყველა უსიამოვნებით, ამიტომ სულის ხსნისათვის სხვა რამ იქნა შემოთავაზებული: სხეულის მოუძლურება ასკეზით, ან თავაშვებული ღრეობით, კოლექტიური გარყვნილებით, რის შემდეგაც დასუსტებული სული მატერიამ თავისი ბრჭყალებიდან უნდა განათავისუფლოს. მანიქეველებისათვის მხოლოდ ეს წარმოადგენდა ღირსეულ მიზანს, ხოლო რაც ამქვეყნიურ საქმეთ შეეხება, თუნდაც მორალი, ბუნებრივია, უქმდებოდა. თუ მატერია ბოროტებაა, მაშ, მისი ნებისმიერი ფორმით განადგურება _ მკვლელობა იქნება ეს, სიცრუე თუ გამცემლობა _სიკეთეა, მნიშვნელობა აღარაფერსა აქვს. მატერიალური სამყაროს საგნებთან მიმართებაში ყველაფერი ნებადართული იყო.

ასეთმა კონცეფციამ შეაშინა და გააბოროტა შუასაუკუნეების ფრანგები, მათი ჯანსაღი ინტუიცია აუჯანყდა ლოგიკას. სისტემა აღმავლობის ფაზიდან აკმატიკურში გადასვლისას შეეჯახა ანტისისტემას და მიწაზე დასჯილთა ფერფლი დატოვა.

მანიქეველებისადმი ანალოგიური მიმართება შეინიშნება ყველგან და ყოველთვის, ამიტომ პირველ ათასწლეულში საზოგადოებები იყო საიდუმლო, რის გამოც მანიქეველთა ქცევის სტერეოტიპი გახდა სიცრუე. იტალიასა და საფრანგეთში მოხვედრილი ემისრები თავიანთ თავს “ფეიქრებს” უწოდებდნენ, რათა საკუთარი მოძღვრების გასავრცელებლად ქალაქიდან ქალაქში იოლად გადასულიყვნენ. სინამდვილეში ისინი ისეთივე “ფეიქრები” იყვნენ, როგორც მასონები _ “ქვითხურონი”. ცრუ სახელწოდებას უმეცარი ადამიანები შეცდომაში შეჰყავდა და შეჰყავს დღესაც, რომელნიც ყველაფერში კლასობრივ ბრძოლას ხედავენ. სწორედ ასე აღიქვა ალბიგოელები ალ. ბლოკმა პიესაში “ვარდი და ჯვარი”, მაგრამ რა უნდა გადავიღოთ მისგან? გლეხებისა და ქალაქის მცხოვრებთა კლასობრივი ბრძოლა გაბატონებული ფეოდალების წინააღმდეგ წუთითაც არ წყდებოდა, მაგრამ ის ერთმანეთთან დაუკავშირებელი ორი გზით მიემართებოდა. ბარონებზე გულმოსული ყმა გლეხების პროგრამა მკაფიოდ იყო ფორმულირებული: “როცა ადამი მიწას ხნავდა, ევა ართავდა, მაშინ ვინ იყო ჯენტლმენი?” მართებული კითხვაა, მაგრამ მას ხომ არაფერი აქვს საერთო იმ სწავლებასთან, რომ ყველაფერი მატერიალური მსოფლიო ბოროტების გამოვლენაა და როგორც ასეთი, უნდა განადგურდეს. პირიქით, გლეხებს კლასობრივი ბუნება იქითკენ უბიძგებდა, რომ თავისუფლების მოპოვების შემდეგ დაემუშავებინათ მიწები, აეშენებინათ სახლები, აღეზარდათ შვილები, დაეგროვებინათ ქონება და რაღაც ილუზის, თუნდაც სრულიდ ლოგიკურის გამო, არ დაეკარგათ ყველაფერი.

მეორე ხაზი ეს ქალაქური თემებისა (კომუნების) და მეფის ხელისუფლების ერთობლივი ბრძოლაა ჰერცოგებისა და გრაფების წინააღმდეგ. ამ შემთხვევაშიც ახლადფეხადგმული ბურჟუაზია სიმდიდრეს, ფუფუნებას, ხელისუფლებას ესწრაფოდა და არა ასკეტიზმსა და სიღატაკეს. დასავლეთში ქალაქები ხან პაპს უჭერდნენ მხარს, ხანაც იმპერატორს, აღმოსავლეთში _ სუნიტ ხალიფას, ბიზანტიაში კი ისინი მართლმადიდებლობის საყრდენს წარმოადგენდნენ, ვინაიდან მოქალაქეთა კეთილდღეობა ამქვეყნად წესრიგის განმტკიცებაზე იყო დამოკიდებული და არა უცხო და ბუნდოვანი, მიღმური იდეალების გამო მის განადგურებაზე.

ძნელია მხსნელი სიღატაკის ქადაგება სოციალურ პროგრამად ჩაითვალოს. სასულიერო წოდების სიღარიბისათვის ხომ ქრისტიანი ბერები, მარაბუტები და სუფიებიც იბრძოდნენ. ეპისკოპოსების ფუფუნებას, ნეპოტიზმსა და სიმონიას გმობდნენ როგორც საეკლესიო კრებებზე, ასევე პაპის ამბიონიდანაც, მაგრამ ამ მგმობელებს ერესში არავინ სდებდა ბრალს. ზოგჯერ ისიც ხდებოდა, რომ მოუთვინიერებელ მამხილებლებს ვერაგულად კლავდნენ. იმ სასტიკ დროში ჯალათის კუნძზე მოხვედრა ამის გარეშეც იოლი იყო, მით უმეტეს, თუ იდეებით გატაცებული ადამიანი ვერ ხვდებოდა, გვირგვინის მოპოვების გზაზე რომ იყო შემდგარი. დასჯა ხან იდეოლოგიური იარლიყის გარეშეც ხდებოდა. და მართლაც, როგორ შეიძლება მისტიკურმა ბრძოლამ კლასობრივი ინტერესები ასახოს? ამისთვის ხომ ის ჯერ ყველასთის მისაწვდომი უნდა გახდეს? წინააღმდეგ შემთხვევაში დაიკარგება სახელმძღვანელო პრინციპი _ საიდუმლოდ განდობა და ბრმა მორჩილება.

გარდა პოლიტიკური პირველობისათვის ბრძოლებისა, რაც ერთ დიდ ეთნოსოციალურ გარემოსა და სხვადასხვა კულტურო _ სისტემურ მთლიანობაში წარმოებდა, გამანადგურებელ ომებსაც ჰქონდა ადგილი. ფრანგი მანიქეველები იმდენად ჰგავდნენ ფრანგ კათოლიკებს, რომ ძნელი იყო, ისინი ერთ არეალში ერთმანეთს შესთვისებოდნენ. ერთნიც და მეორენიც საპირისპირო მიმართულებით ვითარდებოდნენ და შეტაკების დროს იმ მატერიის ანიჰილაციას იწვევდნენ, რომელსაც არა ღვთის ქმნილებად, არამედ მსოფლიო ბოროტებად სახავდნენ. ასე იქცეოდნენ მანიქეველები ყველგან: ბიზანტიაში, ირანში, ცენტრალურ აზიასა და სჯულშემწყნარებელ ჩინეთშიც, ამიტომ მათი დევნა იყო საყოველთაო, ხოლო იმათმა პროტესტმა, ხშირად ძალიან აქტიურმა, შუა საუკუნეებს მისცა ის იერსახე, რომელიც სახელმწიფოების ურთიერთბრძოლისა და ეთნოსად ჩამოყალიბების ისტორიიდან იმზირება. ორი შეუთავსებელი ფსიქოლოგიური სტრუქტურის არსებობა იმ დროს გლობალური მოვლენა იყო და ამიტომაც შემოგვრჩა იმ ეპოქიდან ასე მცირე რაოდენობის კულტურის ძეგლები.

ის, რომ XIV საუკუნის ბოლოს მანიქეველები აღიგავნენ პირისაგან მიწისა, კაცმა რომ თქვას, არ არის გასაკვირი, ისინი ხომ ამისკენ ისწრაფოდნენ. მატერიალური სამყაროსა და სოფლის სიამეთა მოძულეებს თვით სიცოცხლეც უნდა სძულებოდათ. აქედან გამომდინარე, ისინი ამკვიდრებდნენ არა სიკვდილს, ვინაიდან სიკვდილი არა მხოლოდ მდგომარეობის შეცვლის მომენტია, არამედ ანტისიცოცხლეს და ანტისამყაროს, და იქ გადაბარგდნენ კიდეც, რითაც დედამიწა აღორძინების ეპოქას დაუცალეს. მათი წარუმატებლობა მხოლოდ ის იყო, რომ ვერ შეძლეს ყველა ადამიანის შემოკრება და მათი მოწამეობის გზაზე, ხშირად არცთუ ნებაყოფლობითზე, წაყვანა. მართალია, მანიქეველები ამას ცდილობდნენ, მაგრამ მათი ბრალი სულაც არ არის, რომ ადამიანის ფსიქიკის სიცოცხლისმოტრფიალე საწყისმა გაუძლო მათ იერიშებს, რისი წყალობითაც, ხალხთა ისტორიას არ შეუწყვეტია თავისი მდინარება.

ა. პანჩენკო. მაგრამ ლევ ნიკოლაევიჩ, ბოროტება ხომ არ ქრება, ასე რომ ვთქვათ, იმალება, რათა სხვა ფორმით გამოვლინდეს. აღორძინების ეპოქაში მხატვრული და ფილოსოფიური შედევრების გვერდით საკმარისზე მეტი იყო ბოროტება. ამის შესახებ, “ტიტანიზმის” მეორე მხარეზე, ა. ფ. ლოსევმაც დაწერა თავის ბოლო წიგნში.

ლ. გუმილიოვი. სწორედ ამ ფონზე წარმოიშვა პირველი ინკვიზიცია, ესპანელი ბერის, დომინიკოს, დაარსებული და ერეტიკოს კათარების, ანუ ალბიგოელების წინააღმდეგ მიმართული. რა თქმა უნდა, არავინ მოინდომებს ინკვიზიციის პრინციპების მოწონებას, მით უმეტეს, დაცვას: გასამართლებას ბრალდების წაყენების გარეშე, მხოლოდ პირადი აღიარების საფუძველზე, ვინაიდან წამების გზით მოპოვებული აღიარებაც არსებობს, ბეზღი კი შეიძლება ტყუილი აღმოჩნდეს, მსაჯულნი მიკერძოებულნი და უკონტროლონი. ასეთი სამართალწარმოების მოტივი ნათელია. ამით ინკვიზიტორები XIII საუკუნეში თავიანთ აგენტებს საფრანგეთისა და იტალიის საზოგადოებებში დამკვიდრებული კათარების შურისძიებისაგან იცავდნენ. ომი მიმდინარეობდა ყველა სამეფო კარზე, ყველა საამქროში, ყველა საეკლესიო თემსა და საპორტო ბაზარში. ეს იყო დაუნდობელი ბრძოლა ფრონტის ხაზის გარეშე. მისი მსხვერპლნი კათარებისა და ინკვიზიციისაგან ეჭვმიტანილნი ხდებოდნენ, უდანაშაულო ადამიანები. კათარები ფართოდ სარგებლობდნენ სჯულითბოძებული სიცრუის უფლებით. მატერიასთან საბრძოლველად ისინი რეკომენდაციას უწევდნენ გამცემლობას.

მომაკვდავმა დუალიზმმა სხვა, ამ შემთხვევაში მონისტურ კონცეფციაში განხორციელების ხერხი მონახა. ანტისისტემებისთვის ხომ ისეთი წრვილმანები, როგორიც პრინციპების ერთგულებაა, არსებითი არ არის. მთავარი მიზანი _ ხორცისაგან, მატერიისაგან განთავისუფლებაა. იარაღად ამ შემთხვევაში გამოყენებულ იქნა ნეტარი ავგუსტინეს სწავლება, V საუკუნის ნიჭიერი მოაზროვნისა, რომელიც ახალგაზრდობაში მანიქიველთა საიდუმლო საზოგადოების წევრი იყო, ხოლო სიცოცხლე ქალაქ ჰიპონის (აფრიკაში) ეპისკოპოსად დაასრულა და სიკვდილის შემდეგ ეკლესიის მამად იწოდა. ის სქოლასტიკის სამი მიმართულებიდან ერთ-ერთის ავტორია _ სწავლებისა, რომლის თანახმადაც, წინასაუკუნო ხვედრითაა განსაზღვრული ადამიანთაგან ვინ ჯოჯოხეთში მოხვდება და ვინ _ სამოთხეში. ნეტარი ავგუსტინეს მოძღვრება იმისკენ მიდიოდა, რომ ადამმა შესცოდა და ეს შეცოდება ვითარცა “პირველქმნილი” გენეტიკურად გადასცა თავის შთამომავლებს. ამიტომ ყველა ადამიანი ისეთი არამზადაა, რომ სწორედ ჯოჯოხეთშია მათი ადგილი. ღმერთმა წინასაუკუნოდ დაადგინა: ზოგთა ხსნა, ზოგთა დაღუპვა. მნიშვნელობა არა აქვს ცოდვილთა ნებისმიერ დამსახურებასა და გმირობას, ისევე, როგორც მნიშვნელობა არა აქვს წინასაუკუნოდ რჩეულთა ბოროტებას. ასეთ სისტემაში ეშმაკისათვის ადგილი აღარ რჩება, ვინაიდან მის მაგივრად ყველაფერს ღმერთი აღასრულებს.

უნდა დავუფასოთ სიმართლე მაშინდელ თეოლოგებს: მათ ავგუსტინეს მოძღვრება არ გაიზიარეს, მისი მომხრეები კი გაკიცხეს. მაგრამ ჩავლო შუა საუკუნეებმა, დადგა რეფორმაცია და ჟან კალვინმა აღადგინა ეს იდეები, სწორედ მასზე დაშენდა მეორე ინკვიზიციის თეორია. ღმრთისა და ეშმაკის შეთანხმება ევროპის ყველა ბოროტმოქმედს აწყობდა.

XVI _ XVIII საუკუნეების ინკვიზიცია იყო პირველზე უარესი. ინკვიზიტორებმა საკუთარი თავის გასამართლებლად და იმ დანაშაულთა რეგლამენტაციისათვის, რომელთაც ისინი სჩადიოდნენ, შექმნეს თეორია, რომლის თანახმადაც, “ღმერთი იმდენად გულმოწყალეა”, რომ არ დაუშვებდა ბოროტებას თავის ქმნილებებში, თუ არ იქნებოდა ესოდენ ყოვლისშემძლე და კეთილი, რათა ბოროტება სიკეთედ გარდაექმნა. აქედან კი ის გამომდინარეობდა, რომ “ტირანთა მიერ განხორციელებული დევნით იწრთობოდა მოთმინება, ხოლო კუდიანთა ჯადოქრობით სრულიყოფოდა რწმენა”. შეიძლება შევდავებოდით, რომ ღმერთი უსამართლოდ შეუბრალებელია ტირანთა და კუდიანთა მიმართ, ვინაიდან აიძულებს მართალთა წამებას და ამით სწირავს მათ ჯოჯოხეთური ტანჯვისათვის, თუმცა პასუხი ამაზეც არსებობს: ცოდვილი ეშმაკზე უარესია, ვინაიდან “სატანა განუდგა ღმერთს, რომელმაც დაუშვა მისი შეცოდება და სიყვარულით არ ზრუნავდა მასზე”. ასე რომ, ეშმაკი არ არის დამნაშავე, რადგან მას არაფრის გაკეთება არ შეუძლია უფლისმიერი “მიშვების”გარეშე. ღმერთს კი შეუძლებელია სურდეს ბოროტება, თუმცა შეიძლება დაუშვას იგი.ინკვიზიტორების ყველა თეორია წარმოადგენს არა მხოლოდ მათი საკუთარი თავის აპოლოგიას, არამედ ეშმაკისასაც, რომლის წინააღმდეგაც ვითომ იბრძოდნენ. მათი აზრით, ისტორიის ყველა ბოროტებაში დამნაშავეა მხოლოდ ღმერთი, და კიდევ უარესი, ბოროტებას უნდა მივესალმოთ, ვინაიდან ბოროტებისაგან მიიღება სიკეთე. ეს სატანური დიალექტიკა არსებითად მეტაფიზიკურ რანგში აყვანილი ობივატელური მლიქვნელობაა. წარმოგიდგენიათ, რამდენი სისხლი დაიღვარა ამ შიზოფრენიული ბოდვის გამო?!

აბა სხვაგვარად როგორ იქნებოდა? სწავლებამ წინასაუკუნო განსაზღვრის შესახებ თავის ადეპტებს მხოლოდ თავისუფლება წაართვა, სიკეთესა და ბოროტებას შორის არჩევანის თავისუფლება, სამაგიეროდ კი საკუთარი სინდისის წინაშე უპასუხისგებლობა აჩუქა. რაკიღა საბოლოო შედეგები წინასწარ განსაზღვრულია, მაშ ისე მოქცევაც შეიძლებოდა, როგორც კაცს მოეპრიანებოდა და აი აქ ძალაში უკუკავშირი შევიდა.

ინდივიდის სრული უპასუხისმგებლობა საზოგადოებასთან უკუჩვენებაში აღმოჩნდა, საზოგადოებასთან, რომელსაც ძალაში შეჰყავს არა სინდისზე, არამედ ზემდგომთა ბრძანებაზე დამყარებული კანონი. ასეთი კანონებისათვის ანგარიშისგაწევა მომგებიანია, თუმცა, მისთვის გვერდის ავლა არამც და არამც არ არის ამორალური ქმედება. შეძლო და გაიმარჯვა! აქედან გამომდინარე, სრულიად ლოგიკური და სინდისიერიც კი იყო ჩრდილო ამერიკაში ინდიელთა განადგურება, მონათვაჭრობა, ინდოეთის გაძარცვა, ჩინეთში ოპიუმის გაყიდვა. ამ ქმედებათა აკრძალვა ხომ გათვალისწინებული არ იყო და არც შეიძლებოდა ყოფილიყო, ვინაიდან ღმერთი ბოროტებას სიკეთედ გარდაქმნის, ხოლო ეშმაკი მისი ტახტის მსახურია.

თუ ეს ასეა, მაშ რატომ არ უნდა გავაბათ კავშირი ეშმაკთან, მით უმეტეს, თუ ის მზადაა, მისდამი მსახურება რეალური სიკეთეებით გადაიხადოს? ის ხომ სულ ცოტა რამეს ითხოვს: უკვდავი სულის გაყიდვას, რომლის არსებობაც უნდა გწამდეს, და “შავ მესაში მონაწილეობას”. შავი მესის მსახურებანი ყოველთვის ეკლესიისაგან განდგომილი მღვდლების მიერ აღესრულებოდა და სატანის განდიდებით ბოლოვდებოდა, საუფლო ძღვენი, ანუ ნაწილნი ზიარებისანი ეწყობოდა და იკურთხებოდა შიშველი ქალის სხეულზე, შემდეგ ხდებოდა მათი წაბილწვა. ამ მისტერიათა მონაწილეთ ხანდახან ისიც ეჩვენებოდათ, რომ თვით სატანა ცხადდებოდა მათთან და თავის უკანალზე კოცნის უფლებასაც კი აძლევდა მათ. ხდებოდა ისიც, რომ სატანას დედებისაგან მოტაცებულ ჩვილებს სწირავდნენ. მისტერიები აღესრულებოდა შუაღამისას, თუმცა მათ შესახებ ბევრმა იცოდა.

შავი მესები პარიზში XIX საუკუნეშიც ტარდებოდა, მასში მონაწილეობის მისაღებად სექტის წევრების გარდა მხოლოდ მოწვეულნი დაიშვებოდნენ, თუმცა მოსაწვევების შოვნა იოლი იყო. დეტალების წაკითხვა შეიძლება გიუსმანსის წიგნში “უფსკრული”, რომელშიც ავტორი ორ მდგომარეობას შორის მერყეობს: 1. აღიაროს თავის მიერ ნანახი ორგიების სერიოზულობა, თუ 2. მოტყუებული აღმოჩნდეს. სკეპტიკოს პოზიტივისტისათვის ნებისმიერი პრინციპის პერსონოფიკაცია მიუღებელია. ის უბრალოდ ზიზღს იწვევს მასში. თუ უარს ვიტყვით პერსონიფიკაციაზე, რომელიც ჯერ კიდევ XVIII საუკუნეში იყო გამოუსადეგარი, მაშინ მხოლოდ აბსოლუტის თეორიაღა დარჩება, ზნეობრივი კანონისა პიროვნების შიგნით. ასეთ კანონზე ვერ ილოცებ, ისევე როგორც ვერ ილოცებ ბოილ-მარიოტის კანონზე.

დაბოლოს, მკაცრი მონიზმის საბოლოო მნიშვნელოვანი შედეგი _ მთლიანობაში მიმართება ბიოსფეროსთან, როგორც ინდივიდუალურ არსებებთან, ასევე მათ ქმნილებებთან _ ხდება ნეგატიური. დაუცველი ბუნება უსინდისო ადამიანებისაგან რომ დავიცვათ, მათ ბიოცენოზის სარგებლიანობა უნდა ავუხსნათ, ეს კი ძალზე ძნელია. სასარგებლო და მავნე ცხოველებისა და მცენარეების შესახებ სწავლება უფრო ახლოა ობივატელის განსჯასთან, ვიდრე პლანეტა დედამიწაზე სიცოცხლის ჰარმონიულობის ცნება. ობივატელს ურჩევნია თავი ბუნების მეფედ იგრძნოს და არა მის შემადგენელ ნაწილად. ამიტომ მკაცრი მონიზმი პრაქტიკაში აღმოსავლურ დუალიზმს _ მანიქეველობას ეკვრის, იმ განსხვავებით, რომ ბოროტებად ითვლება არა წყვდიადის ობიექტური სტიქია, არამედ ყოველივე არასასიამოვნო, რაც ადამიანს ხელს უშლის. ეს კი იმას ნიშნავს, რომ სიკეთისა და ბოროტების, სინათლისა და წყვდიადის, პროგრესისა და რეგრესის გარჩევის სახელმძღვანელო პრინციპად ცხადდება თვითნებობა.

მონისტურმა და დუალისტურმა სწავლებამ რატომ ვერ შეავიწროვა ქრისტიანობა გასაკუთრებით შუა საუკუნეებში? როცა პაპები იმპერატორებს ებრძოდნენ, ხოლო სქოლასტიკოსები ძალებს ერთმანეთთან ფუჭ პაექრობაში კარგავდნენ? ალბათ, იმიტომ, რომ მონიზმსა და მანიქეველობას წინ აღუდგა გაუცნობიერებელი მსოფლმხედველობა, რომლის ფორმულირებასაც ჩვენ აქ შევეცდებით. ღმერთმა შექმნა დედამიწა, მაგრამ ეშმაკი ამა სოფლის თავადია. მიწაზე ეშმაკი აღემატება ღმერთს და სწორედ ამიტომ კეთილშობილი რაინდი და ბერ-მოღვაწე სუსტის დასაცავად უნდა აღდგნენ და ძლიერი მტრის წინააღმდეგ სისხლის უკანასკენლ წვეთამდე იბრძოლონ. ღმერთი ხომ არა ძალაში, არამედ სიმართლეშია, და მისი ქმნილება დედამიწაც მშვენიერია; ბოროტება კი გარედან მოდის, ჯოჯოხეთის კარიბჭიდან მოდის და მისი უკან შეგდება ყველაზე უბრალო და საპატიო საქმეა. ხოლო ეშმაკი რომ ღმერთს არ შეუქმნია, ეს დამამტკიცებელი საბუთების გარეშეც ცხადია, ასეთი რამ ივარაუდო, ესეც კი მკრეხელობაა უბრალოდ.

ჩვენ, XIX ს-ის ადამიანებმა ვიცით, რომ ეშმაკი არ არსებობს და მაინც, თვალს გადავავლებთ თუ არა ანტისისტემების ისტორიას, ძრწოლა გვიპყრობს. ეს კონცეფცია – ვამპირებია, საპირსპირო თვისებებისა და ჭეშმარიტად სატანური მიზანმიმართულების მომცველი. ამ ფანტომს ვერ დაუპირისპირდება ვერც ძლიერი ინტელექტი, ვერც რკინისებრი ნება და ვერც ადამიანის სუფთა სინდისი. ანტისისტემები ჩნდება იქ, სადაც წარმოიქმნება ეთნიკური ქიმერა, ანუ განსხვავბული რიტმითი ველების შეხვედრა. მაგრამ მას შემდეგ, რაც ადამიანი დედამიწაზე არსებობს, ყველა ეთნოსმა უკვე უხსოვარი დროიდან დაამყარა ერთმანეთთან კონტაქტები და გამოდის, რომ ანტისისტემებს უნდა შეევიწროვებინა ეთნოსები, თავისით უნდა შეეცვალა ისინი. მოესპო ყველაფერი ცოცხალი თავის არეალში და საკუთარი იმპულსები ვირტუალურად ექცია, რათა მათ ერთმანეთის ანიჰილირება შესძლებოდათ. ამდაგვარი კი რატომღაც არაფერი მომხდარა. ესე იგი სამაყაროში არის რაღაც მძლავრი იმპულსი, ანტისისტემების გავრცელებისათვის ხელის შემშლელი და შესაძლოა, მათგან დედამიწის ზედაპირის გამწმენდიც კი. ეს იმპულსი არ უნდა იმყოფებოდეს ადამიანის შემეცნების სფეროში, რადგან ეს სფერო ცთომისა და სიცრუისთვისაა ღია. და არც ზემოდან არის ის ჩვენთვის აღთქმული, ვინაიდან ანტისისტემები თეისტურია, ეთნიკური კულტურის სტერეოტიპები კი ათეისტური. არც ევოლუციის პროცესში ჩამოყალიბებულა ის, რადგან ჩამოყალიბებისათვის საჭირო დროის განმავლობაში დაიღუპებოდა. ვიცით განა ჩვენ ასეთი თვისებების იმპულსი? დიახ, ვიცით! ეს პასიონარული ბიძგია არა, არათუ გმირობა ცალკეული პასიონარული ინდივიდებისა, თავგანწირული პიროვნებებისა, არამედ სწორედ ბიძგი, მუტაცია, პასიონარულობის ნიშნის დამბადი და კვლავ წარმოშობილი ეთნოსებისათვის ბიოველის ორიგინალური რიტმის მაცნე, _აი რა ღუპავს ქიმერებს და მათში ჩაბუდებულ ანტისისტემებს. კაცობრიობის ევოლუციაში პასიონარული ბიძგები არის არა მხოლოდ დამაბრკოლებელი, არამედ განმწმენდი ძალაც, რომლის გარეშე ევოლუცია საერთოდ ვერ შესძლებდა გაგრძელებას. ბუნება ამ ძალით აბალანსირებს ბიოსფეროს და თვით იმ ადამიანებსაც, რომელნიც მიიჩნევენ, რომ მათი აზრები, რამდენად ფანტასტიკურნიც არ უნდა იყონ, პლანეტა დედამიწისათვის უდიდეს ფასეულობას წარმოადგენს. ახლა კი ჩვენ ვიცით, რომ ყველა ფილოსოფიური სწავლება და წინასწარმეტყველური გამონათქვამი მხოლოდ ბიოსფერული იმპულსებია, უდიდესი ვაკუუმის რომელიღაცა ზღვრის ანარეკლი, ყოველ ნაბიჯზე სიცოცხლის აღმძვრელი. და ამის გამო უფკრულიდან სამაყაროში შავი ხვრელებია გაჭრილი, რომელთაგან თითოეული “პირად შემეცნებად” იწოდება. კარგი იქნებოდა მათზე “სინდისად” წოდებული საბურველი გადაგვეფარებინა.

თვით პასიონარული ბიძგი, აშკარად არ არის მიწიერი წარმოშობის. უკვე ის, რომ ბიძგების ღერძები პლანეტის ზედაპირზე ლაგდებიან პირდაპირ ხაზებად, ხოლო მათი ბოლოები შემოსაზღვრულია მრუდით, პერპენდიკულარები კი გადიან დედამიწის ცენტრზე, გვიჩვენებს ბიძგების ღერძთა პლანეტის მაგნიტურ ველზე დამოკიდებულებას. ვარაუდმა, რომ ეს ენერგეტიკული დარტყმები მზიდან კი არ ხორციელდება დედამიწაზე, არამედ გაფანტული გალაქსიიდან, უფრო დაზუსტდა. ამერიკელმა ასტრონომმა ჯონ ედიმ აღმოაჩინა, რომ მზის მოქმედება იმდენად იცვლის სახეს, რომ ხანდახან თერთმეტწლიანი ციკლი იკარგება. ამ დასკვნების საფუძველზე ჯონ ედიმ შეადგინა მზის აქტივობის 5000 წლიანი გრაფიკი და აღმოჩნდა, რომ ყველა დათარიღებული პასიონარული ბიძგი მზის აქტივობის დაბალ წერტილებში მდებარეობს, ან ამ აქტივობის კლებას ემთხვევა. ეს უკვე კანონზომიერებაა, რაც მოვლენის ინტერპრეტაციის შესაძლებლობას იძლევა. მზის აქტივობის კლებისას იონოსფეროს დაცვითი თვისებები კლებულობს და ცალკეულ კვანტებსა თუ ენერგიის სხივთა კონებს შეუძლიათ დედამიწის ზედაპირს არცთუ მაღლა გადაუფრინონ. ამასთანავე ისინი თავიანთ გზაზე საშინელ გამოსხივებას მოგვცემენ, ის კი, როგორც ცნობილია, მუტაციებს იწვევს.ჩვენ მარტონი როდი ვართ სამყაროში! მახლობელი კოსმოსი მონაწილეობს ბუნების დაცვაში. ჩვენი საქმე კი ისაა, მას ხელი არ შევუშალოთ. ის მხოლოდ ჩვენი სახლი როდია, ჩვენ თვითონ ვართ ის.

ა. პანჩენკო. ლევ ნიკოლაევიჩ, ქვეყნებისა და ხალხების ისტორიაში ისეთი პერიოდებიც არის ხოლმე, როცა ქვეყნები და ხალხები თავს აიშვებენ. იწყება შინა ომებისა და ტერორის ბაკქანალია. შუა საუკუნეებში ამას ღვთის ჩანაფიქრით ხსნიდნენ – სხვაგვარად რომ ვთქვათ, განმარტებას გაურბოდნენ. შუა საუკუნეებში ავადმყოფობას მხოლოდ აღწერდნენ და ეშინოდათ მისი. რაც შეეხება ახალ და უახლეს ისტორიკოსებს, ისინი ავადმყოფობის სოციალურ, ფსიქოლოგიურ, რელიგიურ, რასობრივ და ეროვნულ მიზეზებს ეძებენ. ნაყოფიერი მაინც თუა ასეთი ძიებანი? იქნებ ადამიანს არა აქვს უნარი გაიგოს რას მოჰყავს ციებ-ცხელების მსგავს მოძრაობაში მასები და ადამიანთა ჯგუფები, რატომ სჩადიან ისინი ისეთ რამეს, რაც ჯანსაღი თვალსაზრისის პოზიციიდან ბუნების საწინააღმდეგო და შემაძრწუნებელია.

ლ. გუმილიოვი. ყოველნაირი ეთნოსის ისტორიულ ბედისწერაში აუცილებელად დგება ხოლმე სულიერი დაცემის ფაზა. როგორც ქრონოლოგია გვიჩვენებს, მის დაცხრომას 150-160 წელი სჭირდება. ეს ყველაზე მძიმე პერიოდია ეთნოსის ცხოვრებაში. ესაა სისხლისღვრა და ნგრევა, ომი ყველას წინააღმდეგ. დავიწყოთ რომიდან. ჩვ.წ.აღ-მდე 133 წ-დან, ტიბერიუს გრაკხუსის მკვლელობიდან, ძვ.წ. აღ-ის 30 წლებამდე –ანტონიუსის სიკვდილამდე, რომმა არ იცოდა მოსვენება. სამოქალაქო ომმა სისხლისაგან დაცალა სენატი და ხალხი. გრაკხუსების რევოლუციამ მარიუსისა და სულას ომმა, პირველი ტრიუმვირატის გენოციდმა და მეორის პროსკრიპციამ რომის სახელმწიფო კრიზისულ მდგომარეობაში ჩააგდო. სიმშვიდე (რა თქმა უნდა, შედარებითი) ავგუსტუსისა და მისი მომხრეების გამარჯვებამ მოიტანა.

ბიზანტიური ეთნოსი დაცემის სასტიკ ფაზაში VIII ს-ში აღმოჩნდა. ეს ისავრიული დინასტიის იმპერატორების ხატმბრძოლობაში გამოიხატა, როცა ყველაფერი ბუნების საწინააღმდეგოდ და ამიტომ ცუდად წარიმართა. მართლაც: მართლმადიდებელი მეფე, მუსლიმებისა და წარმართი ბულგარელების დამმარცხებელი, უცებ სპეკულატიური ფილოსოფიისა და ხელოვნების ემოციური სტიქიის გამიჯვნის საბაბით რელიგიურ ხელოვნებას კრძალავს, და თანაც, სარგებლობს რა თავისი სამსახურებრივი მდგომარეობით, სურს ბერებს, საკუთარი საქმის სპეციალისტებს, ასწავლოს. მაინც ვინ უჭერს მას მხარს? სალდაფონები და ასევე საერო და სასულიერო წრიდან გამოსული ლაქია დიდებულები.

ხატმბრძოლობა ეს მცირეაზიული მოვლენაა, ხატთაყვანისცემა – ელინური. აზიატისთვის ხატები ტაძრის თვალსასეირო მორთულობა იყო, ტაძრისა, სადაც საჭირო იყო საკუთარი სულის ამაღლება ჭეშმარიტების, როგორც აბსტრაქციის წინაშე, რომელსაც ხილვადი ხატება არ გააჩნია. ბერძნისათვის ხატები სარკმელია მიღმური სამყაროსკენ. მათზე გამოსახულია ხატება და არა ნიღაბი, ან თუნდაც პირისახე; ამიტომ სულიერი სრულყოფილება შეუღლებულია ესთეტიკურ აღქმასთან, რომლის მეშვეობითაც ჭეშმარიტების კარი იხსნება.

მაგრამ ვერც მსოფლშეგრძნებათა ეს განსხვავებანი, ვერც ხატმბრძოლობის პოლიტიკური და ეკონომიკური ასპექტით გაანალიზება, ვერც იმპერატორებისა და პატრიარქების დეკლარაციები ვერ ახნის იმას, თუ ასე მცირე არაპრინციპული უთანხმოება სისხლის ღვრის საბაბად რატომ იქცა. ისავრიელი ჯარისკაცი ხმლით კვეთდა ღვთისმშობლის გამოსახულებას, ხოლო ბერძენი ქალები საკუთარი სიცოცხლის ფასად ამ ჯარისკაცს ქვებითა და ჯოხებით ქოლავდნენ. ერთნიც და მეორენიც ხომ გაუნათლებელნი იყვნენ და ვერც თეოლოგიასა და პოლიტიკაში ერკვეოდნენ და თანაც ასეთ მომენტებში ამდენად რთულ საკითხებზე არც კი ფიქრობდნენ. ყოველივე ეს ბიზანტიას, რა თქმა უნდა, სასიკეთოდ არ წაადგა. მას ჩამოსცილდა იტალია, იქ 751წ-ს ლანგობარდებმა დაიპყრეს რავენა, 756წ-ს კი ჩამოყალიბდა პაპის საერო სახელმწიფო. იმპერატორი კონსტანტინე კოპრონიმი კი, იმის მაგივრად რომ ჩამოცილებულ მხარეში წესრიგი აღედგინა, სახვითი ხელოვნების დაუცველ მოყვარულებს თავიანთსავე სახლებში უსწორდებოდა. ერთ-ნახევარი საუკუნე გახდა საჭირო, რათა მაკედონელთა დინასტიის ჟამს მშვიდობა დამდგარიყო.

ყველგან ასე იყო. საფრანგეთში დაცემის ხანას გვირგვინად ადგას ჟანა დარკისა და ჰენრიხ IX სახელები, ინგლისში – მეფე ჰენრიხ VIII ტიუდორისა და გენერალი მონკისა, რომელმაც კარლოს II სტიუარტის რესტავრაცია განახორციელა. საზღვრებს შიგნით _ იგივე სისხლი და იგივე ტანჯვა. ბართლომეს ღამე და კრომველის “მრგვალთავიანი ჯარისკაცების” მძვინვარება. თანაც უაზრობა იქნებოდა მართალთა და დამნაშავეთა ძიება, ყველა კარგი იყო თავის მხრივ. ჰერცოგმა გიზმა გადაწვა ფარდული, რომელშიც ჰუგენოტები ფსალმუნებს გალობდნენ. ანა ნავარელი მიწისქვეშა ჯურღმულებში ყრიდა კათოლიკებს, რომლებიც წირვებს ესწრებოდნენ, ჰენრიხ VIII ტიუდორმა კი ბრძანა, ერთ სახრჩობელაზე ჩამოეხრჩოთ კათოლიკე, რადგან ის პაპს მიაგებდა პატივს და კალვინისტი, რადგან იგი მესის სიწმინდეს უარყოფდა! ამ ფაზაში კაცთმკვლელობა დასავლეთ ევროპის მკვიდრთა ყოველდღიური საქმიანობა იყო და თანაც ამას მასობრივი მასშტაბები ჰქონდა.

დაცემის ფაზაში მკვეთრად მცირდება ხვედრითი წონა პასიონარებისა, ადამიანებისა, რომელთაც ვერ აკავებს თვითგადარჩენის ინსტიქტი და მზად არიან თავი შესწირონ დიდ (ხშირად ილუზორულ) მიზანს. სამაგიეროდ მკვეთრად იზრდება სუბპასიონართა მნიშვნელობა, სახელდობრ: მათგან ყალიბდება სამოქალაქო ომების ჟამს აღმასრულებელი კადრები. ესენი ურწმუნო, უღირსებო და უსინდისო ადამიანები არიან, ანგარებისმოყვარენი და თავმოთნენი, ჯალათები და დამსმენნი, რომელთათვისაც მთავრი ძალაუფლება და პირველობაა, წინამძღოლის მსახურებად მარად მზადმყოფნი. ბუნებრივია ისიც, რომ დაცემის ფაზაში მიმდინარეობს წინაპართა მიერ დაგროვილი ქონებისა და სახელ-დიდების გაფლანგვა – განიავება.

ურთიერთგანადგურება კი ვერ იქნება სამუდამო. ისეთი მომენტი დადგება ხოლმე, როცა ძალისა და საშუალებების უკმარისობის გამო სამოქალაქო ომი მთავრდება. დაცემა ძლიერდება, მონოტონური ხდება. ხოლო ეს მონოტონურობა ეთნოგენეზისის ახალ ფაზას ინერციულ ანუ “ცივილიზაციონურ” ფაზას უღებს კარს. გადატანილი თავზარის შემდეგ ადამიანებს სურთ უკვე არა წარმატება, არამედ სიმშვიდე. მათ დაიწყეს იმის გაგება, რომ ინდივიდუალობანი, რომელთაც სურთ მთელი ორიგინალობით გამოვლინდნენ, მეზობლებისთვის უდიდეს საფრთხეს წარმოადგენენ. მაგარამ ამის თავიდან აცილება შეიძლება, თუკი საზოგადოებრივ იმპერატივს და შესაბამისად ქცევის სტრეოტიპს შევცვლით.

რომში ეს იყო ოქტავიანე ავგუსტუსის მიერ წამოყენებული “ოქროს შუალედი”, რომელიც პოლიტიკური სტაბილიზაციის, სამხედრო ძლიერების განმტკიცებისა და წარსულიდან ჭკუის სასწავლი მაგალითების გამოხმობის ლოზუნგად იქცა. მსოფლმხედველობის ამ სისტემამ მარკ ავრელიუსის სიკვდილამდე, დაახლოებით 200 წ-მდე იარსება. ანალოგიურმა პრინციპმა ახალ დროში, XVII-XVIII სს-ში, განხორციელება პატიოსანი, აღზრდილი კაცის, “ჯენტლმენის” სახეში ჰპოვა. მისთვის შესაძლებლობისამებრ მიბაძვა მიზანშეწონილად ჩაითვალა.

“ცივილიზაცია” (როგორც განვითარების ინერციული ფაზა), ხელსაყრელია მატერიალური კულტურის დასაგროვებლად, ყოფა-ცხოვრების მოსაწესრიგებლად, ძველი საუკუნეებიდან შემორჩენილი ლოკალური ეთნოგრაფიული განსაკუთრებულობების წარსახოცად. მოკლედ რომ ვთქვათ, თვითმყოფადობა ადგილს უთმობს უფერულობას. მაგრამ პროცესი ნელა მიდის. ადამიანებს, რომელთაც არ სურთ თავიანთ ორიგინალურობაზე უარის თქმა, მხოლოდ ხელოვნებისა და მეცნიერების სფეროღა რჩებათ, ესოდენ უწყინრად რომ გამოიყურება. ამიტომ, ისინი, ვინც XVII ს-ში დაშნას მოჰკიდა ხელი, XVIII ს-ში სახლში იჯდა და ტრაქტატებს წერდა, ფასეულს (თუკი ავტორი ნიჭიერი იყო) და უაზროს (თუკი იგი გრაფომანი იყო), ხოლო რადგან უკანასკნელნი ყოველთვის ბევრნი არიან ხოლმე, იქმნებოდა ბიბლიოთეკები სავსე წიგნებით, რომელთა წაკითხვა არავის არაფრად სჭირდება. ცხადია, ამ ფონზე გენიოსებიც ჩნდებოდნენ: მოაზროვნენი, სწავლულნი, პოეტები. ისინი იმაზე მეტნი როდი იყვნენ, ვიდრე უწინ, სასტიკ დროში, მაგრამ სამაგიეროდ კარგი მოწაფეები ჰყავდათ, ხოლო მათ კონცეფციებს ჰქონდა რეზონანსი. “ცივილიზაციის” განსაკუთრებულ თვისებას ემოციურად პასიური და შრომისმოყვარე მოსახლეობის სრული კმაყოფილება წარმოადგენს. მაგრამ ინერციის ფაზაში დგება საკუთარი ქვეყნის ლანდშაფტზე ზემოქმედების დრო: იზრდება ტექნოსფერო ე. ი. საჭირო და არასაჭირო შენობების, ნაკეთობების, ძეგლების, ყოფითი ნივთების რაოდენობა _ ცხადია, ბუნებრივი რესურსების ხარჯზე. იქ, სადაც ბუნებრივი მასალები მკაცრი ფორმების ბორკილებში აღმოჩნდება, თვითგანვითარება წყდება. იგი ნელი, მაგრამ განუხრელი, ხშირად შეუქცევადი ნგრევით იცვლება. ასეთი ნანგრევები მხოლოდ არქეოლოგებს სჭირდებათ. ისინი იკვლევენ არა მზარდ, არამედ ჩამქრალ ეთნოსებს, რომელთაც საუკუნეებს გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნამსხვრევები, ლურსმულ წარწერებიანი ბაბილონური დაფები, ბაალბეკის პლატფორმა, შუა საუკუნეების ციხესიმაგრეთა ნანგრევები და იუკატანას ჯუნგლებში ძველი მაიას ტაძრები დაუტოვეს. ბიოსფეროს შეუძლია ადამიანების გამოკვება, მაგრამ არ შეუძლია გაძღობა მათი სწრაფვისა, პლანატის ზედაპირი ნაყარ-ნუყარით დაფარონ. ამ ფაზაში ეთნოსი ანთეოსივით კარგავს კავშირს ნიადაგთან, ცხოვრებასთან და დგება გარდაუვალი დაცემა.

ამ დაცემის იერსახე მაცდუნებელია. მას მორგებული აქვს კეთილდღეობისა და აყვავების ნიღაბი, რაც თანამედროვეთ მარადიულად ეჩვენებათ. ისინი საკუთარ თავს ბუნების სიმდიდრის ამოუწურაობის ილუზიით იფოფინებენ. მაგრამ ეს მხოლოდ და მხოლოდ დამამშვიდებელი თავისმოტყუებაა.

ა. პანჩენკო. თქვენი გაანგარიშებით, ლევ ნიკოლაევიჩ, ეთნოსი დაცემის ფაზას პირველი ბიძგიდან შვიდ-ნახევარი საუკუნის შემდეგ აღწევს თავს. თუკი ველიკორუსების “დასაბამს” არა ივანე კალიტას, არამედ ალექსანდრე ნეველის ეპოქაში გადავიტანთ, გამოვა, რომ ჩვენ ახლა დავადგით ფეხი, ან გადავაბიჯეთ “ცივილიზაციის” ზღურბლს. ასევე გამოვა, რომ ჩვენ ნიკოლოზის მეფობის ჟამს კვლავ დავიშალეთ.

ცხოვრება ერთფეროვანია: ყველა იბადება, წარმოშობს შთამომავლობას, ბერდება და კვდება. მაგრამ ცხოვრება მრავალფეროვანიც არის, ადამიანის შემეცნების საზღვრები კი შეზღუდული. მე არა ვარ მსოფლიო პრეტენზიების მქონე ფილოსოფოსთა მიმდევარი, ვინაიდან ყოველგვარი საფუძვლიანი თეორია ხსნის მხოლოდ ფაქტების ნაწილს. მაგრამ მე მზად ვარ ამოსავალ პუნქტად მივიღო ის, რომ სისტემის მარაზმი, მისი რღვევა, მისი ხრწნა, აგზნებულება და ა.შ. სწორედ ნიკოლოზ I-ის დროს გამოვლინდა. ძველებურად თუ გამოვთქვამთ, მაშინ რუსულ საზოგადოებაში აღნიშნა “ღირსების დაკარგვა”.

პეტრეს რეფორმების შემდგომ ის ცხოვრობდა არა რწმენით, არამედ კულტურით. შეირყა ათ მცნებასა და საუფლო ლოცვაზე დამყარებული ძველი მორალი. შემთხვევითი როდია, რომ “პეტრეს საბუდრის ბარტყები” და თვით იმპერატორიც მთელი მათი ბრწყინვალებით, ტალანტით, ენერგიით სულაც არ არიან უმწიკვლონი, მარტივად რომ ვთქვათ, ქურდები და ყაჩაღები არიან. ზნეობრივი წონასწორობის აღსადგენად ორი-სამი თაობა გახდა საჭირო. “ღირსების კაცის” გამოჩენა პუშკინის მიერ აღწერილია “კაპიტნის ქალიშვილში” და განსხეულებულია პეტრუშა გრინევში: “გაუფრთხილდი ღირსებას ყრმობიდან”. ეს პერსონაჟი მწვერვალია რუსული სულის ისტორიაში.

შემდეგ ამას მოჰყვა მეტ-ნაკლებად ორგანული ეპოქა. მას ძეგლი ლ. ტოლსტოიმ დაუდგა “ომსა და მშვიდობაში”. ამ წიგნის კითხვა სიხარულია, რადგან გული გეკუმშება დაუბრუნებელი დანაკარგით. შემდეგ კი დაიწყო ადამიანის დაწვრილმანება.
დიადო საუკუნევ, საომარ დავათა,დიდების მოწამევ რუსთა!
ხედავდი ოდეს ორლოვი, რუმიანცევი და სუვოროვი
შთამომავალნი მრისხანე სლავთა,
ვით იპოვებდნენ გამარჯვებებს ზევსებრი მეხით;
გაოცებული იყო მსოფლიო, მფრთხალი მათი გმირობით;
პეტროვი და დერჟავინი თხზავდნენ მათზე სიმღერებს
მაღალხმიერად მჟღერი ქნარის სიმებით.
(თარგმანი ქეთევან ჯერვალიძისა)

მართლაც, XVIII საუკუნე არის არა მხოლოდ “გონების” საუკუნე, არამედ გმირების საუკუნეც. ორლოვს ებოძა ჩესმენის გრაფის ტიტული, რუმიანცევს _ დუნაისპირეთის გრაფის, პოტიომკინს _ ტავრიდის უგანათლებულესი კნიაზისა, სუვოროვს _ რიმინსიკის გრაფის და იტალიის კნიაზისა… ეს ტიტულები ჩვენ არ გვაღიზიანებენ და არც ღიმილს გვგვრიან _ ე. ი. მათ ჩვენ ისევე დამსახურებულად ვთვლით, როგორც ფელდმარშალ კუტუზოვის კნიაზურ (თავადურ) ღირსებას. მაგრამ ასეთივე წყალობანი ნიკოლოზისა (მხედველობაში მაქვს დიბიჩ-ბალკანსკის და პასკევიჩ ერევანსკისა) ირონიას იწვევენ და მეხსირებაში შერვუდის პიროვნებას წამოატივტივებენ. მას დასმენის გამო შერვუდ-ერთგული (Шервуд – Верный) უწოდეს, (ბოროტმა ენებმა კი მას მყისვე სხვა შესატყვისი _ უწმინდური მოუძებნეს _ Шервуд – Скверный). ბეზღში ფულს უხდიან: “მე მივეც მას ოქრო და დავწყევლე იგი”. როცა ბეზღი ღირსების საქმედ ცხადდება, საზოგადოება ცუდადაა.

შემდეგ უფრო მეტია, შემდეგ ეშმაკნი არიან “სახელი მათი ლეგიონია”. როგორც ჩანს, რუსეთის ისტორიაში რევოლუციის წინა პერიოდი ერთადერთია, როცა სიმბოლურ სახელებში პროვოკატორები გამოჩნდნენ. ისინი უწინაც საკმაოდ იყვნენ, მაგრამ ეს შერვუდები და ანტონელები აბა როგორ შეედრებოდნენ აზეფს, გაპონს, მალინოვსკის? პროვოკაცია თითქმის ყოფით მოვლენად იქცა, რაშიც ყველას გორკის მოთხრობა “კარამორა” დაარწმუნებს. სატანურმა სენმა დარია ხელი რუსულ საზოგადოებას – ამაზე საუბრობს თავის სიკვდილისწინა სტატიებში ლ. ტოლსტოიც, სანდო და საპატიო მოწმე.

ის იხსენებს, თუ როგორ ამაყობდა ოდესღაც ევროპელების წინაშე იმით, რომ რუსეთში კანონით არ იყო მიღებული სიკვდილით დასჯა; რომ ცოტა ხნის წინ მთელ რუს ხალხში ვერ ახერხებდნენ ორიოდე ჯალათის პოვნასაც კი, რომ ჯერ კიდევ 80-იან წლებში მთელ რუსეთში მხოლოდ ერთი ჯალათი იყო. მახსოვს, მაშინ ვლადიმერ სოლოვიოვი სიხარულით მიამბობდა, თუ როგორ ვერ შეძლეს მთელ რუსეთში მეორე ჯალათის პოვნა და ის ადგილიდან ადგილზე გადაჰყავდათ. ახლა ასე აღარაა. ახლა როგორაა, 1905 წლის 9 იანვრის შემდეგ? ახლა სისხლი და სიკვდილია, “არა მკვლელობა, არა ერთი მკვლელობა, არამედ მკვლელობები, უსასრულო მკვლელობები”. კლავს ხელისუფლება, კლავენ რევოლუციონერები, სატანურდება რუსული სული. არც ერთმა და არც მეორემ არ მოუსმინა ტოლსტოის, ყურად არ იღეს მისი წუხილი იმაზე, თუ რა შედეგებს მოიტანდა “უზნეო საშუალებების გამოყენება, – როგორებიცაა ჯაშუშობა, მოტყუება, სიცრუე _ ნაციონალური მორალისათვის. ახლა ადამიანები თვითონ მიდიან ჯალათებად. თითო კაცის მოკვლაზე ფასს აწესებენ, ვაჭრობენ. ვთქვათ, ესენი ნაძირალები არიან, მაგრამ “საშუალო ადამიანთა” სულებიც რომ გაოგნებულნი არიან. “ბავშვები თამაშობენ ჩამოხრჩობანას”, “თითქმის ბავშვები, გიმნაზიელები მზადმყოფნი მიდიან ექსპროპრიაციაზე, მოსაკლავად, ისე როგორც ადრე სანადიროდ მიდიოდნენ”.

ეს ადამიანები, მოზრდილნი თუ დაბერებულნი ქმნიდნენ ამინდს 1917წ-ს და ცოტა მოგვიანებითაც. მორალური თვალსაზრისით, ტერორიც, განკულაკებაც, ეკლესიის დევნაც _ ყოველივე ეს წინასწარ იყო მომზადებული და გადაწყვეტილი და ჭეშმარიტად მხოლოდ ნათელი მომავლის სასოებაღა რჩებოდა. მაგრამ ნაციის ჯანსაღი ძალები მაინც სად იყვნენ? მასწავლებლები, “გენიოსები”, რომელთა შესახებაც მწარედ წერდა ი. ა. ბუნინი “შეჩვენებულ დღეებში”: “რუსულ ლიტერატურაში ახლა მხოლოდ გენიოსები არიან”. განსაცვიფრებელი მოსვალია! გენიოსია ბრიუსოვი, გენიოსია გორკი, იგორ სევერიანინი, ბლოკი, ბელი… როგორ შეიძლება აქ მშვიდად იყო, როცა ასე სწრაფად შეიძლება გენიოსი გახდე?
“გახსოვთ, ლევ ნიკოლაევიჩ, თქვენ მიყვებოდით დედათქვენთან ერთი საუბრის შესახებ? თქვენ შეახსენეთ მას, რომ ადრე, რუსული ლიტერატურის “ოქროს საუკუნეში” წერდნენ რაღაც საგნებზე: კავკასიელ ტყვეზე, ბრინჯაოს მხედარზე, ბოიარინა ორშაზე, მკვდარ სულებზე, მამებსა და შვილებზე, ობლომოვზე, ომსა და მშვიდობაზე, მეწვრილმანეებზე, დამცირებულებსა და შეურაცხყოფილებზე, “ვერცხლის საუკუნეში” კი ლიტერატურის შემოქმედნი მხოლოდ საკუთარ თავზე წერენ. ეს სარწმუნო აზრია, განსაკუთრებით კი მაშინ, თუკი გავიხსენებთ ბრიუსოვის გამომწვევ სტრიქონებს:
ვერც სინამდვილეს ვხედავ ჩვენსას, არც საუკუნე ვიცი ჩვენი,
სამშობლო მძულსდა იდეალს კაცობის შევტრფი.
(თარგმანი ქეთევან ჯერვალიძისა)

ეს რა თქმა უნდა, ბრიყვული სტრიქონებია, მაგრამ ამავე დროს ყოვლისმშთანთქმელი ეგოიზმისა, თუ ცხოვრებისა და საკუთარი ქვეყნის წინაშე შიშის სიმპტომიც არის. ბუნინმა “საკუთარ მეზე აქცენტი” “ბოლო ათწლეულში რუსული ლიტერატურის უაღრესი გადაგვარებით” ახსნა, მაგრამ განა ეს ახსნაა? ეს მხოლოდ კონსტატაციაა და თანაც საეჭვო სანდოობის. ბუნინს აღიზიანებდა მწერლების ლაქუცი ხალხის წინაშე. ამაში არის ჭეშმარიტების ნაწილი. მაგრამ არანაკლები საფუძვლიანობით შეიძლება ხალხისაგან მოწყვეტაზე, რჩეულობაზე, ჰერმეტიზმში გადასვლაზე (ხლებნიკოვთან) და თვით დუმლში გადასვლაზე საუბარიც კი (ალექსანდრე დობროლიუბოვთან და ლეონიდ სიმონოვთან).

ნებისმიერ შემთხვევაში რუსული ლიტერატურისათვის არათვისობრივი, არაორგანული რაღაც გამოვლინდა. დაირღვა ურთიერთობა “უფროს ძმასა” და “უმცროს, ვნებულ ძმას” შორის. უფროსს სულაც არ შეუქცევია ზურგი უმცროსისათვის, სულაც არ უგულებელუყვია ხალხისა და ქვეყნის მსახურების მცნებანი. სიკვდილისწინა პუშკინის მსგავს სიტყვაში “პოეტის დანიშნულების შესახებ” ბლოკი მტკიცედ და ღირსეულად ეკამათებოდა მათ, ვინც გავლენის ქვეშ ექცეოდა და ხალხს ბრბოსთან აიგივებდა. “… პოეტისაგან არასოდეს დაიმსახურებენ ცუდ სახელს ისინი, ვისაც თავი სტიქიის უბრალო ნამსხვრევად წარმოუდგენია, ისინი ვისთვისაც არ შეიძლება და ვისაც არ შეუძლია მიხვედრა. ბრბოდ არ იწოდებიან ადამიანები, რომელნიც თავიანთ მიერ მოხნულ მიწას ჰგვანან, ნისლის ნაფლეთს რომ ჰგვანან, რომლისგანაც გამოვიდნენ, მხეცს რომ ჰგვანან, რომელზეც ნადირობენ. ისინი კი, ვისაც არ სურთ ამის გაგება, – არადა მათ ბევრის გაგება ევალებათ, ვინაიდან კულტურას ემსახურებიან, რომ ეს ხალხი დადაღულია მეტსახელით: ბრბო; ამ მეტსახელისაგან სიკვდილიც ვერ იხსნის მათ, სიკვდილის შემდეგაც შერჩება იგი, როგორც შერჩა გრაფ ბეკენდორფს, ტიმკოვსკის, ბულგარინს _ ყველას, ვინც პოეტს თავისი მისიის შესრულებაში უშლიდა ხელს. ეს 1921 წელს არის ნათქვამი _ სისხლის “შიმშილისა და ჟამიანობის” სამი წლის შემდეგ.

რუსულ ლიტერატურაში პიროვნებისათვის “ვერცხლის საუკუნეზე” უკეთესი დრო არ ყოფილა. პეტერბურგული პერიოდის დასასრული ნამდვილად აღინიშნა ხელოვნებაში და მეცნიერებაშიც გენიოსთა მასობრივი წარმოებით (ბუნინის ბრჭყალების გარეშე), მაგრამ პიროვნება ვერ გრძნობდა თავს მყუდროდ. “ყველგან არასასიკეთო მდგომარეობაა… ახლოა კატასტროფა… საშინელება ჭიშკართან”. ისტორია იმ წლებისა, რომლებიც რუსმა ხელოვანებმა ორ რევოლუციას შორის განვლეს, არის, არსებითად, ისტორია ეულთა ატაცებული მდგომარეობისა; ეს არის მართლაც ის საუკეთესო, რაც იყო და რამაც ნამდვილი ნაყოფი გამოიღო” (ბლოკი). მარტოსულობა _ აი ამოსავალი სიტყვა.

მარტოობა განიცდებოდა მძიმედ. აქედან დაიწყო ნავთსაყუდრის ძიება _ 1. ნიცშეანურ თვითდამკვიდრებაში (მისი უკიდურესი გამოხატულებაა ბრიუსოვისაგან მოხმობილი ოთხსტრიქონედი), 2.”განდობილთა” ეზოთერულ წრეში (გავიხსენოთ ურიცხვი მეგობრობები და სალონები) 3. სხვა კულტურებში, საკუთარი ტერიტორიიდან ქრონოლოგიურად და ესთეტიკურად დაშორებულში (“ვერცხლის საუკუნე” სტილიზაციის საუკუნეა). 4. ღვთისმაძიებლობასა და ღვთის მშენებლობაში (ესაა რეაქცია მსოფლმხედველობრივ რელატივიზმზე, “ყოველივეს შეფარდებითობაზე”) 5. თამაშში, ბოლოს, სათამაშო სტიქიამ წალეკა ხელოვნება. მასკარადი ეპოქის სიმბოლოდ იქცა, ხოლო მოთამაშე ადამიანი _ ყველაზე ელვარე ტიპად. ეს აუცილებლად უნდა იქნეს გათვალისწინებული საუკუნის დასაწყისის “არტეფაქტების” შეფასებისას, სხვაგვარი მიდგომისას შესაძლოა, მაგ. სატანიზმში დაადანაშაულო ჟურნალ “ოქროს საწმისის” მიერ 1906 წლის შუახანებში ჩატარებული კონკურს – “სატანის” – მომწყობნი და მონაწილენი. თამაში ეს პალიატივია, ეს ცხოვრების წინაშე შიშია. ისტორიამ გვიჩვენა, რომ ეს შიში სავსებით საფუძვლიანი იყო.

XIX ს-ში რუსულმა ლიტერატურამ სახალხო დამცველის ფუნქცია იკისრა და ბრწყინვალედ შეასრულა იგი, რისი შემწეობითაც რუსეთი “საუკუნეობრივი სიმშვიდით” იყო მოსილი. საკმარისი აღმოჩნდა ხალხი, ასე რომ ვთქვათ, 1905წ-ს განძრეულიყო, რომ ეს ფუნქცია პრობლემად იქცა. ბუნინი ტოლსტოის დაკრძალვის აღწერისას, გადმოგვცემს გლეხთა საუბრებს, რომელთაც მოჰქონდათ ტილო წარწერით: “ლევ ნიკოლაევიჩ, იმ სიკეთის აღსანიშნავად, რასაც შენ გვიკეთებდი, იგი არასოდეს მოკვდება ჩვენში, იასნაია პოლიანას დაობლებულ გლეხებში”. აი, ახლა მათი საუბრები: “აი, ჩვენ მოგვქონდა ეს ფირნიში. დაგვაჯილდოებს განა ამის გამო ხელისუფლება, ან გრაფინია? ჩვენ ხომ ასე ვცდილობდით! მთელ დღეს ფეხზე! თანაც გვირგვინზეც ხომ დავხარჯეთ ფული! “. რუსულმა ლიტერატურამ (და საერთოდ კულტურამ მთლიანობაში) უცებ იგრძნო, რომ ხალხს ის ჯერ არ სჭირდებოდა.

ა. ი. კუპრინი მოთხრობაში “ხტუნია ჭრიჭინა” იხსენებს ნაძვის ხის ზეიმს რიაზანის გუბერნიის მიყრუებულ მაზრაში ნიკიფოროვსკის სასწავლებელში შობისას, 1907 წ-ს. ბავშვები წარმოადგენენ კრილოვის იგავ-არაკს. ჭრიჭინა პასუხობს ჭიანჭველას: “მე სულ ვმღეროდი” “და მაშინ მასწავლებელმა კაპიტონოვიჩმა ერთდროულად დაიქნია ვიოლინო და ხემი… და მთელმა გუნდმა იდუმალი ნახევარჩურჩულით დაიწყო სიმღერა:
შენ სულ მღეროდი, ესაა საქმე?
მაშ, მოდი ერთი, იხტუნე,
მაშ, მოდი ერთი, მაშ მოდი ერთი,
მაშ მოდი ერთი, იხტუნე!
მე სულაც არ მიჭირს გამოვტყდე, რომ ამ დროს თმა შუშის ღერებივით ყალყზე დამიდგა და მომეჩვენა, რომ ამ ბავშვებისა და სკოლაში ბლომად მყოფი ქალებისა და კაცების მზერა ჩემკენ იყო მოპყრობილი, მეტიც, მილიონ-ნახევარი კაცი მიმზერდა და იმეორებდა ამ წყეულ ფრაზას: “შენ მხოლოდ მღეროდი, ეს საქმეა, მაშ, წადი, ერთი იცეკვე, მაშ წადი, ერთი იცეკვე…”. იმ წუთებში მძიმე, ნაღვლიანმა და საშინელმა აზრმა გამიელვა გონებაში. “აი, – ვფიქრობდი მე, – ვდგავართ ჩვენ პირისპირ ამქვეყნად ურიცხვი, ყველაზე გამოუცნობი, დიდი, დაბეჩავებული ხალხის წინაშე. რა გვაკავშირებს მათთან? არაფერი. არც ენა, არც რწმენა, არც შრომა, არც ხელოვნება. ჩვენი პოეზია სასაცილოდ ეჩვენება მას, გაუგებარია და აბდაუბდა; ჩვენი დახვეწილი ფერწერა უსარგებლო და გაურკვეველი ნათითხნი; ჩვენი ღვთისმაძიებლობა და ღვთისმშენებლობა სრული ახირებულობაა მისთვის, ერთნაირად რომ სწამს პარასკევ-ხუთშაბათის სიწმინდის, ოჩოპინტრესა და აბაზანაში მყოფი წყლის სულის; ჩვენი მუსიკა მოსაწყენი ხმაურია; მეცნიერება კი _ უკმარისი. ჩვენი მძიმე შრომა სასაცილოობა და საცოდაობაა მისთვის, ასე ბრძნულად, მოთმინებით და უბრალოდ რომ ანაყოფიერებს ბუნების მკაცრ წიაღს. დიახ, მკაცრი სამსჯავროს დღეს რას ვეტყვით ჩვენ ამ ბავშვსა და მხეცს, ბრძენსა და პირუტყვს. ამ მრავალმილიონიან ბუმბერაზს? ვერაფერს.  მხოლოდ სევდით მივუგებთ “მე სულ ვმღეროდი”, ის კი ვერაგული და გლეხური ღიმილით გვიპასუხებს: “მაშ, აბა ერთი, იხტუნე…” მერე რა, თუ საჭირო გახდა ვიხტუნებთ”! მივაგოთ საკადრისი კუპრინის დინჯ სიმამაცეს. ეს დაწერილია 1910 წ-ს, როცა ჯერ კიდევ არავის შეეძლო სცოდნოდა მსოფლიო ომისა და რევოლუციის შესახებ. ლევ ნიკოლაევიჩ, თქვენ მიერ გამოთვლილ “გარდატეხის ფაზებს” აქვთ საერთო მახასიათებელი _ ისინი სავსეა რელიგიური ომებით. პეტერბურგული პერიოდიც თეთრების და წითლების ომით დამთავრდა (შეიძლება სარგებლობა სხვა ფერითაც (თუნდაც იმიტომ, რომ თავი ავარიდოთ _ თეთრი და ალისფერი ვარდების – ტერმინოლოგიურ მსგავსებას), ეს ურთიერთბრძოლა შეიძლება აღვნიშნოთ როგორც “თეთრი ძვლისა” და “შავი ძვლის” შეტაკება. იმაზე, რომ ქვეყანა გაყოფილია “საზოგადოებად” და “ხალხად” და ეს გაყოფა კარგად არ დამთავრდებოდა, ბევრნი და ბევრნი გვეუბნებოდნენ, აკი დამთავრდა კიდეც ბოროტებით.

ჩვენს დროში მხოლოდ “საზოგადოების” კულტურაა და მის გარეშე, კარგია ის თუ ცუდი, ფონს ვერ გავალთ. მისკენ მიბრუნება იყო აუცილებელი. საკითხი მხოლოდ დროს შეეხებოდა და ეს დროც დადგა. ვიქონიოთ იმედი იმისა, რომ ეს დაბრუნება აღნიშნავს დაკნინებისა და აგზნებულობის დასასრულს.

http://www.dinastiabarbaccia.com/Georgia.html#Storia4

Gallery | This entry was posted in თარგმანი. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s